Η αντιμετώπιση της πανδημίας προϋποθέτει την ενεργή συμμετοχή των πολιτών. Το κενό της συμμετοχής οδηγεί στην καταστολή. Το αποτέλεσμα ενδέχεται να είναι το ίδιο, αλλά στην περίπτωση της καταστολής το κοινωνικό και οικονομικό κόστος είναι σαφώς μεγαλύτερο. Η ενεργή συμμετοχή των πολιτών μπορεί να προκύψει από δική τους πρωτοβουλία, αλλά σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να αποτελεί κεντρική στρατηγική των αρμόδιων αρχών.
Η «ατομική ευθύνη», ως εθελοντική συμπεριφορά, δεν υποδεικνύεται ούτε επιβάλλεται, αλλά καλλιεργείται, προκύπτει από τη γνώση, την οικοδόμηση κλίματος αξιοπιστίας και εμπιστοσύνης, την κατανόηση του φαινομένου και την επίγνωση του κινδύνου. Όταν η πληροφόρηση, η γνώση και η πειθώ υπολείπονται, η καλλιέργεια του φόβου και η απειλή για σκληρότερα μέτρα περισσεύουν, εκπέμπονται ανακόλουθα και αντιφατικά μηνύματα, επαναλαμβάνεται μονότονα ο ξύλινος λόγος, ο τρόμος και ο πανικός διαδέχονται τον εφησυχασμό, τους πλημμελείς ελέγχους διαδέχονται τα drones και τα ελικόπτερα,·τότε δεν υπάρχει πειστική ισορροπία ανάμεσα στην ευθύνη της Πολιτείας και των πολιτών και δημιουργείται ένα περιβάλλον το οποίο αντιστρατεύεται την ενεργοποίηση της ατομικής ευθύνης. Ειδικά σε περίοδο όξυνσης της πανδημίας, η μονομερής απόδοση ευθυνών στους πολίτες χωρίς την αυτοκριτική της Πολιτείας αντί της συμμετοχής προκαλεί δυσαρέσκεια έως και οργή.
Η διασφάλιση της ενεργής συμμετοχής των πολιτών είναι σύνθετη άσκηση, που μέχρι στιγμής δεν έχει επιτευχθεί στον απαιτούμενο βαθμό. Προς αυτή την κατεύθυνση, μέσω ερευνών και όχι «δημοσκοπήσεων», θα ήταν χρήσιμο να τεθούν ορισμένα ερωτήματα:
- Για ποιους λόγους ένα τμήμα του πληθυσμού δεν τηρεί τα μέτρα; Πώς διαφοροποιούνται οι λόγοι κατά επιμέρους ομάδες; Πώς επηρεάζεται η ατομική ευθύνη από την οικονομική ανασφάλεια;
- Ποιος είναι ο απολογισμός της επικοινωνιακής πολιτικής; Υπάρχει διαφοροποίηση κατά ομάδες του πληθυσμού και με τι αποτελέσματα; Πώς αξιολογείται το μείγμα για την προβολή του κυβερνητικού έργου και τη στοχευμένη ενημέρωση για την πανδημία;
- Πώς αξιολογείται η επάρκεια των πληροφοριών που παρέχονται όσον αφορά την ενεργοποίηση των πολιτών; Υπάρχει στρατηγικός σχεδιασμός και έχει κοινοποιηθεί επαρκώς στους πολίτες;
- Έχουν ενεργοποιηθεί όλοι οι φορείς (ερευνητικοί, εκπαιδευτικοί, επαγγελματικοί, θρησκευτικοί κ.ά.); Ποιοι και για ποιους λόγους δεν έχουν συμμετοχή, ποιοι δεν συνεργάζονται, πώς έχει αντιμετωπιστεί αυτό το φαινόμενο;
- Πώς αξιολογείται το έργο της κεντρικής και της περιφερειακής διοίκησης συνολικά και ειδικότερα των οργάνων που έχουν αναλάβει συγκεκριμένο ρόλο, συμπεριλαμβανομένης της επιτροπής των ειδικών;
- Πώς αξιολογείται η συμπεριφορά του πολιτικού συστήματος (κυβέρνηση, αντιπολίτευση);
- Είναι επαρκώς διεπιστημονικές οι προσεγγίσεις;
- Τι επιπτώσεις θα επιφέρει η κόπωση στην «ατομική ευθύνη» συνολικά και κατά ομάδες του πληθυσμού;
Οι απαντήσεις θα είναι χρήσιμες για τη χάραξη στρατηγικής που θα εντάσσει ενεργά τους πολίτες, καθώς η πανδημία θα έχει διάρκεια. Εν κατακλείδι, η ατομική ευθύνη προϋποθέτει την ευθύνη της Πολιτείας, η οποία δεν πρέπει να την αποποιείται, αλλά να την εκδηλώνει με ειλικρίνεια και αυτοκριτική. Η αποτυχία στη συστράτευση όλων των πλευρών θα οδηγήσει σε ένα καθοδικό, και από πολλές πλευρές καταστροφικό, σπιράλ καταστολής. Στο τέλος της ημέρας (ή μάλλον της νύχτας...), αυτός που θα κρίνει την υπευθυνότητα κάθε πλευράς θα είναι οι πολίτες.
* Ο Ευάγγελος Νικολαΐδης διδάσκει στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κρήτης
