Στις αρχές αυτού του μήνα η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) και οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (ΗΠΑ) υπέγραψαν μια συνολική συμφωνία που θέτει τους κανόνες και τους όρους για τη μεταφορά και την ανταλλαγή προσωπικών δεδομένων μεταξύ των κρατών - μελών της Ε.Ε. και των ΗΠΑ σε ζητήματα που έχουν να κάνουν με ποινικές υποθέσεις (συμπεριλαμβανομένων της τρομοκρατίας και του οργανωμένου εγκλήματος).
Οι διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία αυτή ξεκίνησαν πριν από δέκα χρόνια. Αφορμή ήταν η εντατικοποίηση των σχέσεων μεταξύ της Ε.Ε. και των ΗΠΑ σε θέματα εσωτερικής ασφάλειας και τρομοκρατίας μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Από το 2001 και ύστερα, η Ε.Ε. έχει υπογράψει μια σειρά από συμφωνίες με τις ΗΠΑ, όπως η συμφωνία για τη μεταφορά των μητρώων ονομάτων των επιβατών (PNR - Passenger Name Records) που ταξιδεύουν με αεροπλάνο, η συμφωνία Europol - ΗΠΑ και η συμφωνία για την έκδοση υπόπτων και την αμοιβαία δικαστική συνδρομή.
Οι παραπάνω συμφωνίες έχουν προκαλέσει πολλές αντιδράσεις από μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, από Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που μάχονται για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και από τις αρχές προστασίας προσωπικών δεδομένων των κρατών - μελών και τον Ευρωπαίο επόπτη Προστασίας Δεδομένων. Ένα από τα προβληματικά σημεία έχει να κάνει με το ποιες αμερικανικές υπηρεσίες ασφαλείας θα διαχειρίζονται τα προσωπικά δεδομένα των Ευρωπαίων πολιτών. Για παράδειγμα, σε μία από τις διατλαντικές συμφωνίες προβλέπεται ότι τα προσωπικά δεδομένα των Ευρωπαίων ταξιδιωτών θα μοιράζονται όχι μόνο με το Τμήμα Συνοριακών και Τελωνειακών Ελέγχων των ΗΠΑ αλλά και με οποιαδήποτε άλλη υπηρεσία ασφαλείας των ΗΠΑ αν αυτό κρίνεται αναγκαίο.
Επίσης, υπάρχει προβληματισμός σχετικά με τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα των επιβατών, όπως για παράδειγμα οι θρησκευτικές και πολιτικές πεποιθήσεις και ο σεξουαλικός προσανατολισμός. Οι αρχές ασφαλείας των ΗΠΑ έχουν πρόσβαση σε όλα τα δεδομένα που έχουν να κάνουν με μια αεροπορική κράτηση: αν κατά την αγορά του αεροπορικού του εισιτηρίου ένας επιβάτης έχει επιλέξει να του σερβιριστεί ειδικό γεύμα χαλάλ (σύμφωνα με τους διατροφικούς κανόνες της μουσουλμανικής θρησκείας), τότε η θρησκευτική του ταυτότητα γίνεται άμεσα γνωστή.
Αν και οι Αμερικανοί επέμεναν αρχικά στο να έχουν πρόσβαση σε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες, τελικά ύστερα από διαπραγματεύσεις με τους Ευρωπαίους συμφώνησαν να φιλτράρουν και να αφαιρούν τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα. Τέλος, ακόμη ένα προβληματικό σημείο είναι το χρονικό διάστημα κατά το οποίο οι αρχές των ΗΠΑ διατηρούν τα προσωπικά δεδομένα. Στη συμφωνία ΗΠΑ - Europol δεν υπάρχει κάποιος χρονικός περιορισμός παρά την έντονη διαφωνία του εποπτικού οργάνου της Europol, ενώ στη συμφωνία του 2012 για τα μητρώα επιβατών προβλέπεται ότι το αμερικανικό υπουργείο Εσωτερικής Ασφάλειας θα διατηρεί τα δεδομένα για πέντε χρόνια.
Οι διαφωνίες Ε.Ε. - ΗΠΑ προέρχονται ώς έναν βαθμό από τις διαφορετικές αντιλήψεις σχετικά με την προστασία των προσωπικών δεδομένων και τις διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες. Στην Ευρώπη η προστασία των προσωπικών δεδομένων είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, ενώ στις ΗΠΑ όχι. Στην Ευρώπη υπάρχει ένα συνολικό καθεστώς προστασίας που βασίζεται σε νόμους, κανονισμούς, διεθνείς συμφωνίες και εποπτικά όργανα και το οποίο δεν υπάρχει στις ΗΠΑ.
Παρά τις διαφορές αυτές, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Συγκεκριμένα, μπορούμε να διακρίνουμε δύο στρατόπεδα στην Ευρώπη όσον αφορά τις διατλαντικές συμφωνίες για τη μεταφορά προσωπικών δεδομένων. Από τη μία βρίσκονται μέρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οργανώσεις πολιτών, ΜΚΟ και οι εποπτικές αρχές που θεωρούν ότι τα κράτη - μέλη και η Ε.Ε. είναι αδικαιολόγητα υποχωρητικοί έναντι των ΗΠΑ. Από την άλλη βρίσκονται μερικοί αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κρατών - μελών των οποίων οι απόψεις σχετικά με τη συλλογή και επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων δεν διαφέρουν σημαντικά από τις ιδέες των Αμερικανών.
Σύμφωνα με τις ΗΠΑ, η συνολική συμφωνία που υπογράφηκε στις αρχές του Ιουνίου προστατεύει επαρκώς τα προσωπικά δεδομένα και δίνει τη δυνατότητα στους Ευρωπαίους πολίτες να προσφύγουν στα αμερικανικά δικαστήρια σε περίπτωση παραβίασης των δικαιωμάτων (κόκκινη γραμμή για τις ΗΠΑ μέχρι πρόσφατα). Όμως η συμφωνία αυτή πρέπει να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μέλη του οποίου δεν έχουν πειστεί πλήρως από τις εξηγήσεις των ΗΠΑ, ειδικά ύστερα από τις αποκαλύψεις του Σνόουντεν το 2013 σχετικά με την ύπαρξη ενός μαζικού αμερικανικού δικτύου παρακολούθησης και υποκλοπών.
Δημήτριος Αναγνωστάκης (διδάσκει Διεθνείς Σχέσεις στο πανεπιστήμιο Ορχάν Γκαζί της Προύσας)
