του Στρατή Μπουρνάζου
Έπειτα από κάμποσα χρόνια, ο μελετητής της ελληνικής κοινωνίας θα διαθέτει ένα παραστατικό παράδειγμα που συνοψίζει το φαινόμενο της «διαπλοκής» και γενικότερα του ελληνικού καπιταλισμού του 21ου αιώνα (αυτού που αποκλήθηκε «δύσμορφος», «στρεβλός» κλπ. -- αλλά δεν είναι εδώ ο χώρος γι' αυτή τη συζήτηση): τα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια. Αρκεί να θυμηθούμε μερικά βασικά τους γνωρίσματα, από τα «θαλασσοδάνεια» και τους φόρους που δεν αποδίδουν μέχρι την εξοργιστική τους πολιτική μονομέρειά τους, το χαμηλής ποιότητας προϊόν που παράγουν και προβάλλουν, την καταπάτηση της δεοντολογίας, τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, τη χρήση τους από τους ολιγάρχες ιδιοκτήτες ως μέσον πολιτικής πίεσης και άλλα πολλά.
Με αυτά τα δεδομένα, ένας αριστερός, αλλά και γενικότερα δημοκρατικός, έχει, καταρχήν, κάθε λόγο να υποστηρίξει τις προσπάθειες της κυβέρνησης (και κάθε κυβέρνησης) να παρέμβει σε αυτή την κατάσταση, ρυθμίζοντας το τηλεοπτικό τοπίο. Γιατί η κατάσταση που επικρατεί στο τηλεοπτικό τοπίο έχει βλάψει και βλάπτει σοβαρά τη δημοκρατία και τον πλουραλισμό, διαπαιδαγωγεί με αρνητικό τρόπο τους πολίτες, διαχέει ρατσιστικά στερεότυπα κ.ο.κ.. Και το ότι έχουμε εθιστεί σε αυτή, δεν σημαίνει ότι πρέπει να είναι ανεκτή.
Από εκεί και πέρα, αφού συμφωνήσουμε σε μερικά βασικά (όπως το απαράδεκτο της κατάστασης, το ότι αποτελεί αρμοδιότητα αλλά και υποχρέωση του κράτους να παρέμβει, τις τεράστιες ευθύνες ΠΑΣΟΚ και Ν.Δ.), αρχίζει η ουσιαστική κουβέντα: τι πρέπει να γίνει (πέρα από ευχολόγια όπως «η πολιτεία οφείλει να πατάξει την ανομία» κλπ). Πριν προχωρήσω σημειώνω απλώς ότι το θέμα «ενημέρωση-δεοντολογία-ελευθερία της έκφρασης-δημόσιος έλεγχος-ιδιωτική ή κυβερνητική χειραγώγηση» είναι από τα πιο σύνθετα και δύσκολα, αλλά και ουσιαστικά σε μια δημοκρατία. Συνήθως, εδώ, πατάμε σε μια κινούμενη άμμο, που συνθέτουν αφενός τα συμφέροντα της διαπλοκής που αντιστέκονται στη λογοδοσία και αφετέρου ζητήματα όπως πώς επιτυγχάνεται ο δημόσιος (αλλά όχι κυβερνητικός) έλεγχος και η λογοδοσία, πώς συνδυάζεται δεοντολογία και ελεύθερη έκφραση, πώς η δεοντολογία δεν πρέπει να οδηγεί σε ηθικοδιδακτισμό κ.ο.κ.
Όσον αφορά την τροπολογία της κυβέρνησης, που ψηφίστηκε την Πέμπτη, έχει τεθεί ένα βασικό ερώτημα: Γιατί μόνο τέσσερα κανάλια; Βασικό επιχείρημα των υποστηρικτών, είναι ότι με βάση τη «διαφημιστική πίτα» τόσα μόνο κανάλια μπορούν να είναι «υγιή». Πέρα των άλλων προβλημάτων (γιατί τρία και όχι πέντε;) η λογική αυτή, αν τη μεταφέρουμε σε άλλους χώρους (λχ. εφημερίδες ή θέατρα, χωρίς να παραγνωρίζουμε τις διαφορές) ανοίγει μια γκάμα προβλημάτων, που συνδέονται με τη λέξη βιωσιμότητα. Και, το πιο ριζικό ερώτημα: «Εάν όντως θέλουμε να ξεφύγουμε από τη σημερινή εκδοχή κακής ψυχαγωγίας και χειραγωγημένης ενημέρωσης, το πρώτο πράγμα που πρέπει να μας απασχολήσει δεν είναι ο αριθμός των αδειών αλλά η ποιότητα των καναλιών. Το να έχουμε 4 ή 14 παραλλαγές του MEGA και του ΣΚΑΪ μας κάνει εξίσου ανενημέρωτες-ους» (το απόσπασμα από το άρθρο του Παναγιώτη Σωτήρη, «Τηλεοπτικές άδειες: το ανακάτεμα της τράπουλας δεν είναι ρήξη με τη διαπλοκή», από το ηλεκτρονικό Unfollow.
Τελειώνοντας, τρεις σκέψεις για τη συνέχεια:
α) Ειπώθηκε από πολλούς ότι η κυβέρνηση επέλεξε αυτό το πεδίο για να στρέψει τη συζήτηση σε ένα πεδίο που (μπορεί να) είναι προνομιακό γι' αυτή: ταυτίζοντας την αντιπολίτευση με τα απαξιωμένα κανάλια, «αποπροσανατολίζοντας», όπως θα λέγαμε σε μια παλιά γλώσσα, από το ασφαλιστικό κλπ. Πιστεύω ότι ισχύει, αλλά δεν είναι αυτό το κρίσιμο· το κρίσιμο είναι η ουσία της ρύθμισης και η τελική έκβαση της ιστορίας. Το ίδιο θα μπορούσε να πει κανείς και για το σύμφωνο συμβίωσης πριν τις γιορτές, ωστόσο εκεί μέτρησε όχι αυτή η --πολιτική ή πολιτικάντικη-- επιδίωξη, αλλά το τελικό αποτέλεσμα: ότι το σύμφωνο θεσμοθετήθηκε. Μένει και εδώ να δούμε το τελικό αποτέλεσμα.
β) Προφανώς, το επίδικο, αυτή τη στιγμή, δεν είναι ο εργατικός έλεγχος ή αυτοδιαχείριση των καναλιών. Ωστόσο, σίγουρα, ως κατεύθυνση, «χρειάζεται να ανοίξει η κουβέντα για ένα ριζικά διαφορετικό τοπίο στην ενημέρωση και την ψυχαγωγία, με ένα άλλο θεσμικό πλαίσιο και μια άλλη φιλοσοφία. Έξω πέρα και ενάντια στη λογική που έλεγε ότι ελεύθερη ενημέρωση είναι η ιδιωτικοποιημένη πληροφόρηση» (η επισήμανση και πάλι από το άρθρο του Παναγιώτη Σωτήρη).
γ) Παρότι το ΕΣΡ, τα προηγούμενα χρόνια, είχε περιορισμένη δράση, αγγίζοντας ενίοτε τη φαιδρότητα (μια από τις επαναλαμβανόμενες ενασχολήσεις ήταν να επιβάλλει πρόστιμα όταν σε μια ταινία φιλιόνταν δύο άντρες λ.χ.) μου είναι δύσκολο να φανταστώ το ραδιοτηλεοπτικό τοπίο χωρίς μια ανεξάρτητη αρχή με ρόλο ελεγκτικό. Αλλιώς πώς θα προχωρήσουμε είτε με τέσσερα είτε με έξι είτε με περισσότερα κανάλια;
δ) Αφετηρία και μπούσουλα για τη συνέχιση της κουβέντας πρέπει να είναι, πιστεύω το ότι τα τηλεοπτικά κανάλια, είτε δημόσια είτε ιδιωτικά, διαχειρίζονται ένα δημόσιο αγαθό: την ενημέρωση (και την ψυχαγωγία). Αυτό έχει πολύ άμεσες συνέπειες, στον τρόπο και τους όρους με τους οποίους το διαχειρίζονται, και υπερβαίνει τ του ιδιοκτησιακού καθεστώτος. Όπως, για να δώσω ένα παράδειγμα, τα νοσοκομεία (δημόσια ή ιδιωτικά) ή τα σχολεία (δημόσια ή ιδιωτικά) διαχειρίζονται, αντίστοιχα, δημόσια αγαθά (την υγεία και την παιδεία) -- με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
