Η πολυδιαφημισμένη παρουσίαση εν μέσω γιορτών της Εθνικής Στρατηγικής για την Προστασία των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο εντέλει περιορίστηκε σε δύο εφαρμογές που ήδη είχαν εξαγγελθεί από την κυβέρνηση το προηγούμενο διάστημα και στην καθιέρωση της Ηλικίας Ψηφιακής Ενηλικίωσης στα 15 έτη, μαζί με προθέσεις για ανάδειξη του θέματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ελλείψει κυβερνητικών εξαγγελιών, η εκδήλωση κινήθηκε κυρίως σε διαπιστώσεις και παραδοχές, χρήσιμες μεν, θύμιζε ωστόσο περισσότερο συνέδριο ή ημερίδα, παρά ανακοίνωση ενός κυβερνητικού σχεδίου.
Σε μια συγκυρία που το ζήτημα του εθισμού των νέων στο Διαδίκτυο διογκώνεται με καταιγιστικούς ρυθμούς και με πολλαπλές επιπτώσεις στην υγεία και στην καθημερινότητά τους, την ώρα που οι οικογένειες αγωνιούν αναζητώντας τρόπους κατανόησης και διαχείρισης του φαινομένου, τέτοιου είδους πολιτικές πρωτοβουλίες φαίνεται να λειτουργούν αποσπασματικά και να παρουσιάζονται με όρους επικοινωνίας και όχι ουσίας. Την ίδια στιγμή, η ανάγκη για ένα συνεκτικό σχέδιο παρέμβασης που θα προσεγγίσει το ζήτημα ολιστικά παραμένει ζητούμενο.
Εθνική στρατηγική με δύο εφαρμογές…
Σύμφωνα με όσα παρουσιάστηκαν, η Εθνική Στρατηγική για την Προστασία των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο βασίζεται στα εξής τρία σημεία:
Α. Την ιστοσελίδα parco.gov.gr, που ήδη έχει ενεργοποιηθεί, με οδηγίες στους γονείς ώστε να αξιοποιούν εργαλεία γονικού ελέγχου που είναι προεγκατεστημένα στις περισσότερες συσκευές.
Β. Την εφαρμογή Kids Wallet, που θα είναι διαθέσιμη για εγκατάσταση τον Απρίλιο του 2025 και αφορά ένα ψηφιακό πορτοφόλι για τα παιδιά το οποίο θα λειτουργεί παράλληλα ως εργαλείο γονικού ελέγχου και θα πιστοποιεί την πραγματική ηλικία του χρήστη.
Γ. Την καθιέρωση Ηλικίας Ψηφιακής Ενηλικίωσης στα 15 έτη, δίνοντας τη δυνατότητα σε γονείς να παρεμβαίνουν στη χρήση των κοινωνικών δικτύων για τα παιδιά κάτω από αυτή την ηλικία.
Παράλληλα, ειπώθηκε πως θα ακολουθήσει σειρά ενεργειών σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
...και πολλά κενά
Τι έλειπε από την παρουσίαση της Εθνικής Στρατηγικής για την Προστασία των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο; Ενδεικτικές είναι οι απαντήσεις που δίνουν γονείς παιδιών και εφήβων στην ΑΥΓΗ της Κυριακής, οι οποίοι χαρακτηρίζουν τις εξαγγελθείσες παρεμβάσεις χαμηλότερες των προσδοκιών που είχαν καλλιεργηθεί για την κατάρτιση ενός υποτιθέμενου ολοκληρωμένου σχεδίου.
Ομαδοποιώντας τις προτάσεις που διατύπωσαν, ξεχωρίζει η ανάγκη ύπαρξης ενός διευρυμένου υποστηρικτικού πλαισίου όπου θα μπορούσαν να απευθυνθούν για πρακτικές συμβουλές και για να μοιραστούν προβληματισμούς και αγωνίες. Επίσης, η καθιέρωση σεμιναρίων (ή και η εισαγωγή μαθήματος στα σχολεία) για την επίδραση της υπερβολικής χρήσης των οθονών στην υγεία και στην ψυχολογία θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη στο πλαίσιο μίας εκστρατείας ευαισθητοποίησης για το θέμα. Η ανάδειξη ιστοριών, ακόμη και μέσα από το Διαδίκτυο, ατόμων που κατάφεραν να μειώσουν την εξάρτησή τους από τις οθόνες θα μπορούσε επίσης να λειτουργήσει θετικά.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει δε πως κοινή συνισταμένη των σκέψεων που μοιράστηκαν γονείς μιλώντας στην εφημερίδα ήταν η ανάγκη να αισθανθεί κάθε νέος-α με προβληματική σχέση με το Διαδίκτυο και το οικογενειακό του/της περιβάλλον πως δεν είναι μόνος-η απέναντι σε αυτό, αλλά ότι υπάρχει μία συλλογική προσπάθεια αντιμετώπισης. Επίσης, εκτός από εργαλεία και εφαρμογές, με τα οποία δεν είναι αυτονόητο πως όλοι οι γονείς είναι εξοικειωμένοι-ες, στις απαντήσεις ήταν έκδηλη η αγωνία γύρω από το πώς χτίζεται μια συνθήκη που θα ενέπνεε και θα απομάκρυνε τα παιδιά από το Διαδίκτυο και πώς ενθαρρύνεται και υποστηρίζεται η προώθηση εναλλακτικών δραστηριοτήτων.
Αλέξανδρος Τάντος, σύμβουλος ψυχικής υγείας στο ΚΕΘΕΑ ΑΝΑΔΥΣΗ
Προβληματική χρήση του Διαδικτύου, κατάχρηση, εξάρτηση
Καθώς η δημόσια συζήτηση γύρω από το θέμα του εθισμού των παιδιών και των νέων από το Διαδίκτυο εντείνεται και στη χώρα μας, απευθυνθήκαμε στον Αλέξανδρο Τάντο, συστημικό ψυχοθεραπευτή-σύμβουλο ψυχικής υγείας στο ΚΕΘΕΑ ΑΝΑΔΥΣΗ, που λειτουργεί από το 2001 στη Θεσσαλονίκη ως εξειδικευμένο πρόγραμμα για εφήβους και νέους 13-21 χρονών οι οποίοι αντιμετωπίζουν πρόβλημα είτε με τη χρήση ναρκωτικών και αλκοόλ είτε με τη χρήση του Διαδικτύου, προσφέροντας υπηρεσίες στους ίδιους και στο οικογενειακό τους περιβάλλον. Όπως περιγράφει στην ΑΥΓΗ της Κυριακής, η εξάρτηση ή ο εθισμός είναι ένα στάδιο στη χρήση της οθόνης όταν αποκτά πια την κύρια σημασία στη ζωή ενός ατόμου και ταυτόχρονα συνοδεύεται με μια σειρά από άλλες συμπεριφορές, που σχετίζονται με την παραίτηση από δραστηριότητες και υποχρεώσεις ή με τη λειτουργικότητά του και την ψυχολογία του. «Όταν ένας έφηβος ή νεαρός ενήλικας υπεραπασχολείται με το Διαδίκτυο -είτε αφορά το gaming είτε τον διαδικτυακό τζόγο, είτε τις σειρές ή τα social media είτε όλα αυτά μαζί- και ταυτόχρονα “κλέβει” χρόνο από τις δραστηριότητές του, από την κοινωνικοποίησή του, από τα χόμπι του, από την εκπαίδευσή του, όταν υπάρχει αλλαγή στη συμπεριφορά του, όταν απομονώνεται, όταν καταγράφεται δυσκολία συσχέτισης με τα άλλα μέλη της οικογένειας και διαχείρισης αρνητικών συναισθημάτων, τότε αρχίζουμε συνήθως και μιλάμε για προβληματική χρήση του Διαδικτύου».
Εξαρση το 2024
Λαμβάνοντας υπόψη ότι ένα μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων, της επικοινωνίας και της ψυχαγωγίας (μουσική, ταινίες κ.λπ.) γίνεται τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο μέσω των οθονών, η περίοδος της πανδημίας, εν μέσω της οποίας ακόμη και η εκπαίδευση πραγματοποιούνταν μέσα από τον υπολογιστή, αποτέλεσε ένα σημείο καμπής και έχει αφήσει ένα ισχυρό αποτύπωμα. Όπως παρατηρεί ο κ. Τάντος, από τον κορωνοϊό και έπειτα καταγράφεται μία μεγάλη αύξηση στους γονείς που απευθύνονται στον φορέα για ζητήματα που σχετίζονται με τη χρήση του Διαδικτύου, ειδικά το 2024 καταγράφηκε μία αύξηση της τάξης του 30% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. «Δεν είναι τυχαίο ότι ενώ έχουμε μία σταθερή ομάδα 12-14 ατόμων, για το 2024 μας προσέγγισαν περίπου 44 γονείς και βρίσκονται σε αναμονή άλλοι 11 για να μπουν σε μία ομάδα» πρόσθεσε, υπογραμμίζοντας μάλιστα πως «υπήρξαν κάποιοι μήνες το 2024 που έφτασαν οι γονείς που τα παιδιά τους έχουν προβληματική σχέση με το Διαδίκτυο να είναι σχεδόν ίσοι με εκείνους που τα παιδιά τους αντιμετωπίζουν πρόβλημα με κάποια χρήση ουσιών. Ενώ αυτό παλιότερα ήταν πολύ σπάνιο». Σύμφωνα με τον ίδιο, «αυτή η τάση δείχνει ότι οι γονείς προσπαθούν να προλάβουν να μετατραπεί μία πιθανά προβληματική χρήση του Διαδικτύου από τα παιδιά τους σε καταχρηστική και μετέπειτα σε εξαρτητική. Γιατί αυτός συνήθως είναι ο δρόμος».
Το θέμα απασχολεί έντονα τους γονείς, οι οποίοι φαίνεται πως αναζητούν πηγές πληροφόρησης, καθώς αφενός σε αρκετές περιπτώσεις δεν έχουν γνώση των προγραμμάτων που διαχειρίζονται τα παιδιά ή δυσκολεύονται σε ζητήματα οριοθέτησης και στο να διακρίνουν ποιες συμπεριφορές και ποια συναισθήματα σχετίζονται με την εφηβεία και ποιες/ποια όχι και αφετέρου αγωνιούν εάν το ζήτημα μίας πιθανής προβληματικής σχέσης με το Διαδίκτυο ακουμπάει σε ζητήματα ψυχικής υγείας των παιδιών. Βέβαια, δεν είναι μόνο η ψυχική υγεία που μπαίνει στο κάδρο, αλλά και η σωματική, καθώς πλέον υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα για το πώς επηρεάζει η χρήση των οθονών τα μάτια (μυωπία, στραβισμός), την ακοή (ακουστικό τραύμα από airphone-headphone), τη στάση του σώματος (αυχένας-σπονδυλική στήλη).
Παρεμβάσεις από τα κάτω
Σε αυτή τη συζήτηση που έχει ανοίξει για το πώς προστατεύονται τα παιδιά από τον εθισμό στο Διαδίκτυο ο κ. Τάντος εκφράζει την άποψη πως «οι παρεμβάσεις χρειάζεται να γίνονται πιο νωρίς και να είναι παρεμβάσεις προς τα κάτω, προς την κοινότητα: προς τα σχολεία, τις γειτονιές, τους συλλόγους γονέων», υπογραμμίζοντας τον παράγοντα «πρόληψη». «Νομίζω ότι εκεί χρειάζεται να σταθούμε ούτως ώστε να υπάρχει ένα γόνιμο έδαφος για τους εφήβους είτε σε οικογενειακό είτε σε κοινωνικό επίπεδο όπου θα μπορούν οι άνθρωποι αυτοί να “ανθίσουν”».
Ενα χαρακτηριστικό στοιχείο που εντυπωσίασε και τους ανθρώπους του ΚΕΘΕΑ ΑΝΑΔΥΣΗ ήταν πως πριν από τρία χρόνια υπήρξε ένα άνοιγμα σε ένα σχολείο για συζήτηση-ενημέρωση γύρω από το θέμα του Διαδικτύου και των εξαρτήσεων, την επόμενη χρονιά τούς προσέγγισαν ακόμη περισσότερα σχολεία και το 2024 έκλεισε με πλήθος παρεμβάσεων σε μαθητές-τριες και συλλόγους γονέων, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα και την ανάγκη από την πλευρά των εκπαιδευτικών για την υποστήριξή τους. Παρότι το ΚΕΘΕΑ ΑΝΑΔΥΣΗ έχει αποτελέσει για χρόνια το μοναδικό πρόγραμμα εφήβων στη Θεσσαλονίκη και παρά την πετυχημένη ομολογουμένως πορεία του στο πεδίο, το μέλλον του προδιαγράφεται αβέβαιο. Κι αυτό γιατί η «ψυχιατρική μεταρρύθμιση» για την οποία μιλά η κυβέρνηση από τον Νοέμβριο του 2023, που ψηφίστηκε στη Βουλή με fast track διαδικασίες εν μέσω θέρους και σφοδρών αντιδράσεων από συλλογικότητες και φορείς Ψυχικής Υγείας και απεξάρτησης και υποτίθεται θα υλοποιούνταν από 1/1/2025, έχει μετατεθεί για τον Φεβρουάριο και μέχρι σήμερα κανείς δεν γνωρίζει τι θα γίνει ούτε σε θεραπευτικό επίπεδο (ποιες μονάδες θα συνεχίσουν να υπάρχουν και πώς) ούτε καν σε διοικητικό-οικονομικό επίπεδο.
