Πριν ξεσπάσει η πανδημία και ο κόσμος μας αλλάξει, τριανταέξι παιδιά που είχαν περπατήσει ατελείωτες εκτάσεις για να γλιτώσουν απ' τους βομβαρδισμούς κι είχαν αντικρίσει κατάματα τον θάνατο στον βυθό της θάλασσας από τη φουσκωτή βάρκα που τους μετέφερε, κατάφεραν και πρόλαβαν να ζήσουν μια ηλιόλουστη μέρα χωρίς το βάρος της άμεσης απειλής. Μία ημέρα που τους έμεινε αξέχαστη. Που είδαν πώς είναι να είσαι πραγματικά παιδί.
«Είχαμε πάει εκδρομή στο Σούνιο, στον Ναό του Ποσειδώνα» μας λέει η εκπαιδευτικός Άννα - Μαρία Κατωμονιάτη. Εργάζεται στον Πειραιά, σε μία από τις τρεις δομές φιλοξενίας ασυνόδευτων προσφύγων που λειτουργεί η ανεξάρτητη ανθρωπιστική οργάνωση Κοινωνικό ΕΚΑΒ από τον Οκτώβριο του 2019. Όπως θυμάται, κατά τον γυρισμό από την εκδρομή τους έκαναν μια στάση για να πάρουν έναν χυμό στα παιδιά. «Δύο οικογένειες ήρθαν κοντά μας και μας έπιασαν τη συζήτηση. Από τη μια στιγμή στην άλλη τα παιδιά τους γνωρίστηκαν με τα δικά μας κι άρχισαν να παίζουν μεταξύ τους. Οι γονείς κράτησαν επαφή και από τότε όπως μπορούν μας βοηθούν».
Δεν υπάρχει μόνο μίσος εκεί έξω
Η εμπειρία των παιδιών στο Σούνιο δείχνει ότι εκεί έξω δεν υπάρχουν μόνο το μίσος και η ξενοφοβία. Αλλά και ότι τα προσφυγάκια είναι κάτι πολύ περισσότερο από ψηφία σε μια στατιστική. Είναι παιδιά όπως όλα, που έχουν ανάγκη να πάνε σχολείο. Που έχουν ανάγκη να κάνουν εκδρομές. Που έχουν ανάγκη να τρέχουν με τους φίλους τους προς ακαθόριστη κατεύθυνση. Και, το κυριότερο, που έχουν ανάγκη να είναι ενταγμένα σε μια κοινωνία, αντί να βρίσκονται απομονωμένα σ' ένα αντίσκηνο με λασπόνερα απ' έξω.
Τα παιδιά αυτά έχουν ανάγκη επίσης από ασφάλεια, από έναν άνθρωπο που θα τους συμβουλεύει, από μια προσωπική σχέση και φροντίδα, όπως θα συνέβαινε δηλαδή, χωρίς τον πόλεμο, με τους γονείς και τους δασκάλους τους.
Η φιλοσοφία της εγγύτητας
Η ανάγκη για μια ουσιαστική προσωπική σχέση με τον άνθρωπο που λαμβάνει στήριξη ανήκει ως αντίληψη στον πυρήνα της νοοτροπίας του Κοινωνικού ΕΚΑΒ. Μιας πρωτοβουλίας που ξεκίνησε το 2016 από ομάδα ιατρών, υγειονομικών, νομικών, δημοσιογράφων, κοινωνικών και πολιτικών επιστημόνων, η οποία είχε ήδη πλούσια εμπειρία στην κοινωνική δράση και στις εθελοντικές ανθρωπιστικές αποστολές.
Η ιδέα γεννήθηκε χάρη στη γνώση για το γαλλικό Κοινωνικό ΕΚΑΒ (SAMU Social), το οποίο βοηθά αστέγους με κινητές περιπολίες. Η λογική της πρωτοβουλίας είναι να αναπτύσσουν οι εθελοντές μια προσωπική σχέση με τον κάθε άστεγο και να «μη 'βουτάνε' ξαφνικά έναν άνθρωπο που ζει στον δρόμο για να τον βάλουν σε έναν ξενώνα. Είναι αποδεδειγμένο ότι αν δεν έχει αναπτυχθεί επαφή πρώτα μαζί του, αυτός ο άνθρωπος θα ξαναγυρίσει στον δρόμο», μας λέει ο πρόεδρος, συνιδρυτής του ελληνικού ΕΚΑΒ, τέως βουλευτής και γιατρός Οδυσσέας Βουδούρης.
Η φιλοσοφία της εγγύτητας μεταξύ εθελοντή και ωφελούμενου χαρακτηρίζει το σύνολο των πεπραγμένων του ελληνικού ΕΚΑΒ. Αυτή ήταν η λογική και κατά το προηγούμενο πρόγραμμα για τη στήριξη των αναπήρων προσφύγων, που υποστηρίζονταν με κινητές μονάδες προσωπικού της πρωτοβουλίας. «Ο άνθρωπος που βρισκόταν ανήμπορος στο βάθος ενός καταυλισμού και κανείς δεν ασχολούνταν μαζί του έπαυε να νιώθει μόνος» σημειώνει ο κ. Βουδούρης.
Προετοιμασία για την κοινωνία που θ' αντιμετωπίσουν
Η δράση που υλοποιείται τώρα ονομάζεται Νεφέλη. Ονομάστηκε έτσι προς τιμήν της μυθολογικής Ωκεανίδας, θεάς της φιλοξενίας, και αφορά τη στέγαση - υποστήριξη αγοριών από 12 ώς 18 ετών, που έχουν φτάσει στην Ελλάδα χωρίς γονείς και οικογένεια. Αυτή τη στιγμή λειτουργούν με ευθύνη του Κοινωνικού ΕΚΑΒ τρεις δομές σε Αθήνα, Πειραιά και Καστοριά και φιλοξενούνται 108 ανήλικοι, ενώ το Κοινωνικό ΕΚΑΒ έχει καταθέσει πρόταση να ανοίξει τρεις ακόμη δομές, καθώς οι ανάγκες είναι πολύ μεγαλύτερες, αφού ο συνολικός αριθμός των ασυνόδευτων προσφυγόπουλων στη χώρα μας ξεπερνά τα 4.800 παιδιά.
Στη δομή του Πειραιά φιλοξενούνται παιδιά από το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, τη Συρία, το Ιράκ, κάποια λίγα από το Μπαγκλαντές και το Κονγκό. Όλα τα παιδιά πηγαίνουν κανονικά σχολείο και αυτή την περίοδο κάνουν μαθήματα εξ αποστάσεως, με την ειδοποιό διαφορά ότι στο δικό τους σπίτι συνδέονται ταυτόχρονα 36 μαθητές.
«Ο μεγαλύτερος στόχος μας είναι αυτά τα παιδιά να γνωρίσουν τη χώρα. Πέρα από την ιατροφαρμακευτική τους περίθαλψη, την εκπαίδευση, τα ελληνικά και τ' αγγλικά, στόχος μας είναι να τα προετοιμάσουμε για την κοινωνία που θα έχουν απέναντι όταν θα ενηλικιωθούν. Φεύγοντας από εμάς, δεν θα είναι υπό την προστασία που βρίσκονται τώρα ως ανήλικοι» λέει η 28χρονη Άννα - Μαρία και είναι ένας από τους πολλούς νέους ανθρώπους που δουλεύουν γεμάτοι όρεξη στις δομές.
«Ποτέ δεν ξέρεις τι ξημερώνει»
Ταυτόχρονα με τη φροντίδα των παιδιών, οι δομές επιδιώκουν την επανένωση με τις οικογένειές τους. Συνήθως δηλαδή με συγγενείς που βρίσκονται σε κάποια άλλη χώρα της Ευρώπης. «Βέβαια, είναι κι ένας μεγάλος αριθμός παιδιών που δεν έχουν κανέναν συγγενή τους στη ζωή» επισημαίνει η Άννα - Μαρία. Το παιδί πάντως που θα καταφέρει να φύγει από μια δομή είναι απίθανο να ξεχαστεί από εκείνους που το έζησαν. «Έχοντας περάσει τόσες ώρες μαζί ξέρουμε ότι θα μας λείψει πολύ».
Η ίδια η Άννα - Μαρία διάλεξε να κάνει τη συγκεκριμένη δουλειά γιατί αντιλαμβάνεται αρκετά καλά τη θέση στην οποία βρίσκονται οι πρόσφυγες. «Είμαι από την Κύπρο. Έρχομαι από ένα μέρος που έχει ζήσει τον πόλεμο και τον έχω ζήσει μέσα από τις διηγήσεις των γονιών και των παππούδων μου. Τα γεγονότα δεν είναι και τόσο μακριά μας. Οι μνήμες είναι ακόμη νωπές. Ποτέ δεν ξέρεις τι ξημερώνει».
Η καθημερινότητα στις δομές καταρρίπτει τα στερεότυπα
Το τελευταίο διάστημα το Κοινωνικό ΕΚΑΒ διενεργεί εκστρατεία συγκέντρωσης χρημάτων για την πρόσληψη παιδοψυχιάτρου. Στον αρχικό προγραμματισμό δεν προβλεπόταν η εμπλοκή παιδοψυχιάτρου στις δομές, κατόπιν όμως σύστασης γιατρών από δημόσια νοσοκομεία, που εξέτασαν τα παιδιά, θεωρείται επείγουσα η πρόσληψή του.
Όπως εξηγεί ο Οδ. Βουδούρης, τα παιδιά που έχουν φτάσει εδώ "έχουν ζήσει δραματικές καταστάσεις, καθώς ακόμη κι η ειδυλλιακή εικόνα που είχαν για την Ευρώπη κατέρρευσε. Ζουν τη μία απογοήτευση μετά την άλλη, γεγονός που τους δημιουργεί προβλήματα, συμπεριφοράς και στην ψυχολογία τους".
"Το ζήτημα είναι να μπορούμε να καταλάβουμε το κάθε παιδί", σημειώνει και προσθέτει ότι αν υπάρξει, για παράδειγμα, απ’ αυτά τα παιδιά μια παραβατική συμπεριφορά, η λύση δεν είναι "να πετάξεις το εκάστοτε παιδί στην αστυνομία, αλλά να το βοηθήσεις να ξεπεράσει το πρόβλημά του".
Σημειώνεται ότι στις δομές, πέραν των εκπαιδευτικών, για την ολοκληρωμένη υποστήριξη των προσφυγόπουλων υπάρχει μια ολόκληρη αλυσίδα ανθρώπων, που αποτελείται από ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, μάγειρες, συντονιστές, διερμηνείς και φροντιστές.
«Θα πάμε στο σπίτι του Μεγαλέξανδρου;»
Παρά τις διαφορετικές εθνικότητες και το ιδιαίτερο της ηλικίας, τα προσφυγάκια ζουν αρμονικά μεταξύ τους. Σε αντίθεση δε με τα στερεότυπα, η εμπειρία στις δομές έχει δείξει ότι με τους πρόσφυγες μάς ενώνουν περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε. «Όταν τους είπα ότι θα πηγαίναμε στην Ακρόπολη, με ρώτησαν;, θα πάμε να δούμε το σπίτι του Μεγαλέξανδρου; Τους είναι γνωστός δηλαδή ως πρόσωπο από την Ιστορία στις δικές τους χώρες», σημειώνει η Άννα - Μαρία.
Καταρρίπτοντας ένα ακόμη στερεότυπο τα παιδιά εμφανίζονται επίσης πολύ ανοιχτά σε νέα πολιτισμικά ερεθίσματα. «Τώρα που είναι και τα Χριστούγεννα, βλέποντας σε άλλα σπίτια να έχουν στολισμένα τα δέντρα, παραξενεύτηκαν, γιατί μόνο ένα παιδάκι είναι χριστιανός. Μας ζήτησαν να τους εξηγήσουμε τι γιορτάζουμε και στόλισαν μετά όλα μαζί ένα δικό τους δέντρο. Άσχετα με τη θρησκεία, όλα τα παιδιά ήταν πολύ χαρούμενα με τη διαδικασία».
Φιλοξενία και σε διαμερίσματα
Όπως μας ενημερώνει ο Οδ. Βουδούρης, η υποστήριξη των ασυνόδευτων θα επεκταθεί από τον Ιανουάριο και σε άλλες μορφές φιλοξενίας, όπως είναι τα εποπτευόμενα διαμερίσματα. «Τέσσερα παιδιά από 16 έως 18 χρονών θα διαμένουν σε ένα τριάρι διαμέρισμα, το οποίο θα φροντίζουν οι ίδιοι. Θα τους παρέχουμε εμείς τον πρώτο μήνα φαγητό και μετά θα αγοράζουν και θα μαγειρεύουν οι ίδιοι από τα χρήματα που τους δίνονται. Θα έχουν μια επίβλεψη από κοινωνικό λειτουργό και ψυχολόγο και θα κάνουν με αυτό τον τρόπο ένα βήμα για την αυτονομία και την ένταξή τους στην κοινωνία».
