«Η ιστορία του πώς το Τσέρνομπιλ έχει επηρεάσει την άγρια ζωή είναι σύνθετη» σημειώνει ο Τζόναθον Τέρνμπουλ, γεωγράφος στο Πανεπιστήμιο Ντέρχαμ, μιλώντας σε αφιέρωμα του BBC στα 40 χρόνια, από τις 26 Απριλίου 1986, όταν εξερράγη ο 4ος αντιδραστήρας του πυρηνικού σταθμού «Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν», προκαλώντας τη μεγαλύτερη και χειρότερη πυρηνική καταστροφή στην ιστορία. Ο ίδιος επισημαίνει ότι κανείς δεν μπορεί να πει απλά ότι η φύση στην περιοχή γύρω από το κατεστραμμένο πυρηνικό εργοστάσιο ανθίζει ή πεθαίνει. Ένα ολόκληρο οικοσύστημα βίωσε μια φοβερή καταστροφή, ωστόσο συνέχισε να ζει και να αναπτύσσεται, παρατήρησε ο ίδιος, υπογραμμίζοντας ότι δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι «τόσα πολλά ερωτήματα ακόμη εξακολουθούν να βασανίζουν αυτόν τον τόπο 40 χρόνια τώρα»...
Πράγματι το Τσέρνομπιλ παραμένει ένα συμβολικό τοπίο: επηρεάζει καταλυτικά τον δημόσιο διάλογο σχετικά με τον πυρηνικό κίνδυνο, τις συνέπειές του στο περιβάλλον, τις ενεργειακές πολιτικές. Άλλωστε, τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας της κλιματικής κρίσης, το πυρηνικό λόμπι πλασάρει την πυρηνική ενέργεια ως «καθαρή» εναλλακτική λύση έναντι των ορυκτών καυσίμων· κάτι που ναι μεν ισχύει, ωστόσο παραμένει άλυτο το πρόβλημα της διαχείρισης των άκρως επικίνδυνων πυρηνικών αποβλήτων... Πέραν αυτών πάντως, υπάρχει μια συζήτηση, που συνεχίζεται εδώ και δεκαετίες μεταξύ επιστημόνων, ερευνητών, αναφορικά με την άγρια φύση στην κατεστραμμένη ζώνη. Οι απόψεις διίστανται σχετικά με την επίδραση της πυρηνικής καταστροφής στα διάφορα είδη χλωρίδας και πανίδας.
Το 2016 ο Πάμπλο Μπουράκο, εξελικτικός βιολόγος που εργάζεται στον Βιολογικό Σταθμό Doñana, δημόσιο ερευνητικό ινστιτούτο στην Ισπανία, πραγματοποίησε την πρώτη επίσκεψή του στο Τσέρνομπιλ. Έκτοτε μαζί με την ομάδα του επισκέφθηκε πολλές φορές την περιοχή, συλλέγοντας πάνω από 250 δενδροβατράχους. Στις 29 Αυγούστου του 2022 δημοσιοποίησαν τη δουλειά τους με τίτλο «Ιονίζουσα ακτινοβολία και μελανισμός στους δεντροβάτραχους του Τσερνόμπιλ». Τα στοιχεία τους δείχνουν ότι οι βάτραχοι γύρω από την κατεστραμμένη περιοχή έχουν σκουρότερο χρώμα δέρματος από το συνηθισμένο των άλλων βατράχων, εκτός ζώνης. Σύμφωνα με την υπόθεση εργασίας τους, που ο Μπουράκο τονίζει με έμφαση ότι παραμένει «υποθετική», είναι ότι το σκούρο χρώμα ορισμένων βατράχων οφείλεται σε υψηλά επίπεδα μελανίνης στα σώματά τους, που μπορεί να λειτουργούν προστατευτικά, μειώνοντας τις συνέπειες της ακτινοβολίας. Ωστόσο λείπουν οι ισχυρές αποδείξεις για την ερμηνεία αυτή...
Από την πλευρά του, ο Τζιμ Σμιθ, καθηγητής Περιβαλλοντικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Πόρτσμουθ, που ερευνά τις συνέπειες της καταστροφής από τη δεκαετία του 1990, αναφερόμενος σε γενετικές μεταλλάξεις των ζώων στην κατεστραμμένη περιοχή, παρατηρεί στην ιστοσελίδα the conversation ότι «οι γενετικές διαφορές είναι υπαρκτές» στην περιοχή της καταστροφής, προσθέτοντας όμως «ότι δεδομένων των σχετικά χαμηλών δόσεων ακτινοβολίας στο μεγαλύτερο μέρος της ζώνης, υπάρχουν πιο εύλογες ερμηνείες σχετικά με τις διαφορές στις αρχικές φυλές των ζώων και παράγοντες όπως το περιβάλλον, η διατροφή και οι ασθένειες. Με μόλις τρεις πληθυσμούς προς μελέτη, είναι εξαιρετικά δύσκολο να απομονωθεί η επίδραση της ακτινοβολίας από όλους αυτούς τους άλλους καθοριστικούς παράγοντες». Ο ίδιος εξηγεί ότι τα περί «ραδιενεργών σκύλων του Τσέρνομπιλ» έχουν να κάνουν περισσότερο με ένα «σύγχρονο επιστημονικό αφήγημα παρά με μια πραγματικότητα». Ο Σμιθ επιρρίπτει ευθύνες τόσο στα ΜΜΕ και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που «εξακολουθούν να αναπαράγουν παραπληροφόρηση και υπερβολές σχετικά με τις επιπτώσεις του ατυχήματος», όσο και στην επιστημονική κοινότητα, που συχνά ενοχοποιεί μόνο τα ΜΜΕ, ενώ «θα πρέπει κι εμείς να αναλάβουμε τις ευθύνες μας». «Στην ουσία, η δίψα μας για ιστορίες τρόμου με "μεταλλαγμένα" ζώα αλλοιώνει το πραγματικό διακύβευμα: το πιο σημαντικό και ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι η ακτινοβολία, αλλά η απουσία ανθρώπινης παρουσίας»...
* Η Ρένα Δούρου είναι μέλος της Π.Γ. του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ., υπεύθυνη για θέματα Διεθνών Σχέσεων, Εξωτερικής Πολιτικής, Ευρωπαϊκής Ενέργειας και Περιβάλλοντος, βουλεύτρια Β2 Δυτικής Αθήνας
