Live τώρα    
30°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Αίθριος καιρός
30 °C
28.6°C30.8°C
3 BF 30%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Αίθριος καιρός
29 °C
27.4°C30.3°C
2 BF 60%
ΠΑΤΡΑ
Αίθριος καιρός
29 °C
29.0°C29.4°C
2 BF 45%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Αίθριος καιρός
28 °C
26.8°C29.7°C
4 BF 46%
ΛΑΡΙΣΑ
Αίθριος καιρός
28 °C
27.3°C28.0°C
0 BF 44%
Ιράν / Η επόμενη μέρα μετά τον θάνατο του Ραϊσί
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Ιράν / Η επόμενη μέρα μετά τον θάνατο του Ραϊσί

135058458a.jpg
ΑΝΑΛΥΣΗ

Με τους πολέμους, θερμούς και ψυχρούς, να μαίνονται σε περιοχές του πλανήτη με βαρύ ιστορικό αιματοχυσιών, Ευρώπη και Μέση Ανατολή, είναι εύλογο να επικρατούν προβληματισμός, αβεβαιότητα και εν μέρει αγωνία για το ποια θα είναι η επόμενη μέρα στο Ιράν μετά τον θάνατο του σκληροπυρηνικού Προέδρου του Εμπραχίμ Ραϊσί και του ικανού υπουργού του των Εξωτερικών Χοσεΐν Αμιραμπντολαχιάν στο δυστύχημα με το ελικόπτερο το προπερασμένο σαββατοκύριακο.

Για μια χώρα που βρίσκεται τον τελευταίο σχεδόν μισό αιώνα σε θέση αντιπαράθεσης με τη Δύση, που αποτελεί ντε φάκτο μέρος του ισοζυγίου ισχύος στη Μέση Ανατολή και είναι αναπόσπαστος παράγοντας ισορροπίας στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα -ακόμη και υπό το καθεστώς των κυρώσεων- με ενεργό παρουσία και επιρροή σε πολλά ανοιχτά μέτωπα, από την Παλαιστίνη και τον Λίβανο ως τη Συρία και την Υεμένη, εξελίξεις στη κορυφή της ηγεσίας της έχουν πάντα σημασία και παραμένουν στο ραντάρ της επιτήρησης πολλών ανταγωνιστικών μερών.

Τα βασικά ερωτήματα είναι αν η απροσδόκητη αυτή εξέλιξη θα «απελευθερώσει» δυνάμεις που μπορούν να προκαλέσουν μεταβολή στο εσωτερικό είτε σε επίπεδο συστήματος είτε σε επίπεδο μαζικών διεκδικήσεων δεδομένων των έντονων εσωτερικών αντιφάσεων και των δυνάμει ισχυρών αντιδράσεων που κυοφορούνται. Από την άλλη, αν και όχι στον ίδιο βαθμό, είναι δεδομένη η αβεβαιότητα για το κατά πόσο η μη δρομολογημένη αλλαγή στην κορυφή της ηγετικής πυραμίδας μπορεί να επηρεάσει την τρέχουσα θέση του Ιράν στη διεθνή σκακιέρα, με άλλα λόγια αν η Τεχεράνη θα συνεχίσει τον ενεργό παρεμβατικό ρόλο της στα κατά τόπους «σημεία ενδιαφέροντος» ή αν θα αναδιπλωθεί σε λιγότερο «ορατές» θέσεις.

Φάση εσωστρέφειας

Αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι αναπόφευκτα θα υπάρξει μια περίοδος εσωστρέφειας. Οι εσωτερικοί παράγοντες εξουσίας θα επικεντρώσουν την προσοχή τους στην αναδιάταξη των δυνάμεών τους καθώς δεν αποκλείεται η κούρσα για τη διαδοχή του Ραϊσί να είναι απροσδόκητα σκληρή. Υπάρχει η εκτίμηση ότι η διαπάλη εξουσίας μπορεί να αναδείξει νέα πρόσωπα που θα δουν στη συγκυρία την «ευκαιρία» για να βγουν στο προσκήνιο, πόσο μάλλον όταν αποτελεί κοινό μυστικό ότι η μέρα της διαδοχής και του 85χρονου ανώτατου ηγέτη, του Αγιατολάχ Χαμενεΐ, που εδώ και καιρό αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας, ίσως δεν αργήσει.

Ο Χαμενεΐ βρίσκεται στη θέση αυτή από το 1989. Δεδομένης της ηλικίας του, η κούρσα για τη διαδοχή του ίσως να έχει αποκτήσει τώρα αναπάντεχα μεγάλη σημασία. Κι αυτό διότι πολλοί θεωρούσαν τον εκλιπόντα Ραϊσί έναν από τους θεματοφύλακες του ισλαμικού συστήματος, στον οποίο αποδίδονται βαριές κατηγορίες για την καταστολή της αντιπολίτευσης στα τέλη της δεκαετίας του ’80, τον φυσικό διάδοχο του Χαμενεΐ. Τώρα όμως όλη αυτή η κατάσταση τάσεων και ισορροπιών «αρχικοποιείται»... Πάντως κάποιοι συνεχίζουν να πιστεύουν ότι ο Ραϊσί δεν θα ήταν ποτέ πιθανό να ανέβει τα σκαλοπάτια της υψηλότερης βαθμίδας εξουσίας στην Ισλαμική Δημοκρατία.

«Ο Ραϊσί ήταν ένας αδύναμος Πρόεδρος αλλά ήταν πιστός στο καθεστώς και ο πιο αφοσιωμένος που θα μπορούσε να βρει ο Χαμενεΐ» λέει στο Αλ Τζαζίρα ο Χαμίντ Ρεζά Αζίζι, επισκέπτης συνεργάτης στο Γερμανικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων Ασφάλειας (SWP) στο Βερολίνο. Ταυτόχρονα, το συντηρητικό του υπόβαθρο του εξασφάλιζε ένα επίπεδο υποστήριξης από τους οπαδούς τους καθεστώτος και από τις ελίτ.

Ο ίδιος δεν είχε σχολιάσει ποτέ τα σενάρια που τον έφεραν ως τον πιθανότερο διάδοχο του Χαμενεΐ. Σε κάθε περίπτωση, ο εκλιπών, ο οποίος σπάνια επικρίθηκε από τους συντηρητικούς κύκλους του καθεστώτος, ήταν βέβαιο ότι θα έπαιζε ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος του Ιράν.

Η αναπάντεχη αποχώρησή του από τη δεξαμενή των πιθανών υποψηφίων για τη θέση του ανώτατου άρχοντα θέτει με φυσικό τρόπο το ερώτημα εάν αυτό θα μπορούσε να είναι μια ευκαιρία για το σύστημα ν’ αλλάξει την εικόνα του, όχι απαραίτητα υπό την έννοια του εκσυγχρονισμού. Δηλαδή, να διευρύνει τον κύκλο της πολιτικής εκπροσώπησης σε μεγαλύτερο φάσμα επαναφέροντας στους μηχανισμούς εξουσίας κάποιους από τους αποκαλούμενους μετριοπαθείς και μεταρρυθμιστές, εν κατακλείδι προσωπικότητες που εκφράζουν τον πολιτικό ρεαλισμό. Ο προφανής άμεσος στόχος θα ήταν να εκτονώσει τη συσσωρευμένη λαϊκή δυσαρέσκεια και να ενισχύσει τα ερείσματά του ώστε να πάψει να βάλλεται στο εσωτερικό και να χρειάζεται κάθε τόσο να καταφεύγει στην καταστολή. Ουσιαστικά θα ήταν μια επιχείρηση εξωραϊσμού.

Σενάρια και υποθέσεις

Ενώ οι ειδικοί επί του Ιράν λένε ότι είναι απίθανο να προκύψει από τις επικείμενες πρόωρες εκλογές μια προσωπικότητα φιλική προς τις πολιτικές των ανοιγμάτων, ο θάνατος του Ραϊσί θα μπορούσε να αφήσει ένα μικρό περιθώριο αναζωπύρωσης των λαϊκών κινημάτων διαμαρτυρίας που σιγοβράζουν στο περιθώριο.

«Αυτά τα κινήματα δεν έχουν πεθάνει» λέει στο Foreign Policy ο Μπεν Ταλεμπλού, αναλυτής ειδικός στο Ιράν του Foundation for Defense of Democracies, μιας δεξαμενής σκέψης στην Ουάσιγκτον. «Λειτουργούν σε χαμηλό επίπεδο, στην περιφέρεια, συνήθως μέσω εργατικών συνδικάτων και σχετικής δράσης. Θα μπορούσαν να δώσουν ένα πανεθνικό έναυσμα. Η ιστορία του ιρανικού κινήματος διαμαρτυρίας είναι πάντα θέμα του “πότε” κι όχι του “εάν”», λέει χαρακτηριστικά.

Από την άλλη, τυχόν ανοίγματα από τη νέα ιρανική ηγεσία θα έστελναν ένα σήμα στους διαπρύσιους επικριτές του Ιράν στη Δύση, ότι δεν είναι το κλειστό, αδιάλλακτο ιερατείο που ασκεί εξουσία με σιδηρά πυγμή, ταγμένο στην αντιπαλότητα με τους εχθρούς του, όπως αρέσκονται να το παρουσιάζουν, αλλά ένα διαφορετικό σύστημα διακυβέρνησης βασισμένο στις αξίες του Ισλάμ. Και ίσως οι «άλλοι» να έπιαναν το σήμα αυτό και να έμπαιναν στον κόπο να δώσουν μια ευκαιρία να ανθίσει ο ανθός της διαλλακτικότητας, ειδικά καθώς η λογική της ένοπλης αναμέτρησης γίνεται όλο και πιο οικεία στην περιοχή, και πέρα απ’ αυτή...

Ωστόσο, όσοι γνωρίζουν σε βάθος τα δεδομένα θεωρούν ότι αυτό είναι απίθανο.

Αν και ο θάνατος των δύο σημαντικότερων προσώπων στην κορυφή της πυραμίδας της ιρανικής εξουσίας αποτελεί αντικειμενικά μια σοβαρή απώλεια για το καθεστώς σε μια εποχή που μαίνονται πολλαπλές συγκρούσεις στην περιοχή, πιθανότατα δεν θα επηρεάσει σημαντικά την πορεία αυτών των συγκρούσεων αφού οι αποφάσεις για την εξωτερική πολιτική τελούν υπό την αρμοδιότητα του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Αλλά το σημαντικότερο είναι πως, όπως συμβαίνει σε πολλά μέρη του κόσμου, το σύστημα εξουσίας και στο Ιράν γίνεται επίσης πιο συγκεντρωτικό, ελεγχόμενο από έναν κλειστό κύκλο ανθρώπων ο οποίος συνεχώς μικραίνει...

Οπως γράφει στον Guardian η Λίνα Χατίμπ, διευθύντρια του Ινστιτούτου Μέσης Ανατολής της Σχολής Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, τα τελευταία χρόνια ο στενός κύκλος του ιρανικού καθεστώτος συρρικνώνεται και θα συνεχίσει να συρρικνώνεται. Ο θάνατος του Ραϊσί ωθεί το Ιράν ακόμη περισσότερο προς αυτή την κατεύθυνση.

Ανταγωνιστικά στρατόπεδα

Ενας κοινός μύθος για το κυβερνών καθεστώς είναι ότι ενσωματώνει δύο ανταγωνιστικά πολιτικά ρεύματα στους κόλπους του, σκληροπυρηνικούς και μεταρρυθμιστές, με το ένα ή το άλλο να επικρατούν σε κάθε δεδομένη χρονική περίοδο. Κατά τη Χατίμπ, οι σκληροπυρηνικοί είναι σκληροί ισλαμιστές που πιστεύουν ότι το Ιράν είναι μια δύναμη αντίστασης ενάντια στην ηγεμονική Δύση, ενώ οι μεταρρυθμιστές είναι πιο πραγματιστές, οι μετριοπαθείς που πιστεύουν σε κάποιο βαθμό αλληλόδρασης με τη διεθνή τάξη. Τα δύο ρεύματα συνυπάρχουν αλλά εδρεύουν σε διαφορετικά μέρη στο κρατικό σύστημα, με τους σκληροπυρηνικούς να κυριαρχούν γενικά επί των μεταρρυθμιστών και να τους χρησιμοποιούν όταν θεωρούν ότι είναι απαραίτητο.

Με βάση την ίδια ανάλυση, στα υψηλότερα επίπεδά του το σύστημα εξουσίας διοικείται από σκληροπυρηνικούς. Η πολιτική ασκείται και η στρατηγική χαράσσεται από τον σκληροπυρηνικό ανώτατο ηγέτη. Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), η επίλεκτη στρατιωτική οντότητα που υλοποιεί την ιρανική εξωτερική πολιτική και αναλαμβάνει στρατιωτικούς ρόλους σε όλη τη Μέση Ανατολή και ευρύτερα, αναφέρεται απευθείας σ’ αυτόν. Δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ του ρόλου του κλήρου και του στρατού.

Στους μεταρρυθμιστές έχει επιτραπεί να καταλαμβάνουν θέσεις στις πιο ήπιες συνιστώσες της κρατικής γραφειοκρατίας, δηλαδή σε διοικητικά πόστα όχι σ’ εκείνα της λήψης αποφάσεων, αλλά ακόμη και εκεί η παρουσία τους έχει περιοριστεί τα τελευταία χρόνια. Αν οι σκληροπυρηνικοί κρίνουν ότι το Ιράν θα επωφεληθεί από την προβολή μιας μεταρρυθμιστικής εικόνας ευρύτερα στον κόσμο, οι μεταρρυθμιστικές προσωπικότητες επιτρέπεται να αναδυθούν και να αναλάβουν ανώτερα αξιώματα. Αυτό συνέβη με την εκλογή του Χασάν Ροχανί στην προεδρία το 2013, η οποία συνέπεσε με τις διαπραγματεύσεις για την πυρηνική συμφωνία με τις μεγάλες δυνάμεις της ομάδας 5+1.

Οι σκληροπυρηνικοί είναι σε θέση να καθοδηγήσουν την εκλογική διαδικασία επειδή κανένας υποψήφιος δεν επιτρέπεται να είναι υποψήφιος σε προεδρικές ή βουλευτικές εκλογές χωρίς προηγούμενη έγκριση από το Συμβούλιο των Φρουρών, το οποίο βέβαια διορίζεται από τον ανώτατο ηγέτη.

Ο θάνατος των Ραϊσί και Αμιραμπντολαχιάν θα μπορούσε να δρομολογήσει κάποιες αλλαγές στους εσωτερικούς μηχανισμούς εξουσίας, αλλά το κατεστημένο ελέγχεται πλέον από τα συντηρητικά και σκληροπυρηνικά πολιτικά στρατόπεδα και οποιεσδήποτε πιθανές διαμάχες εξουσίας αναμένεται να είναι μέσα σε αυτές τις τάξεις, με τους ρεφορμιστές εκτός εικόνας, σχολιάζει το Αλ Τζαζίρα.

Οι σκληροπυρηνικοί δυναμώνουν

Οι «μεταρρυθμιστές» της ηγετικής ομάδας πέρασαν στο παρασκήνιο μετά την αποτυχία για πυρηνική συμφωνία με τον Τραμπ το 2018 και το κύμα αντικυβερνητικών διαδηλώσεων το 2022

Οι Φρουροί της Επανάστασης γίνονται συνεχώς ισχυρότεροι από τότε που οι μεταρρυθμιστές και οι μετριοπαθείς αποκλείστηκαν από το σύστημα ως συνέπεια της απόφασης του Τραμπ το 2018 να τινάξει στον αέρα την πυρηνική συμφωνία και να επιβάλει εκ νέου κυρώσεις. Και οι σκληροπυρηνικές φατρίες αρνήθηκαν να συμβιβαστούν μπροστά στο κύμα των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων που ακολούθησε τον θάνατο της Μάσα Αμινί στη διάρκεια της κράτησής της από την αστυνομία, το 2022, το οποίο σάρωσε τη χώρα.

Πολλοί διορισμοί από το 2021 κι έπειτα σε νευραλγικά πόστα στους μηχανισμούς εξουσίας εμπλέκουν προσωπικό των Φρουρών και ο εκτελών χρέη προσωρινού Προέδρου Μοχμπέρ ή ο επόμενος Πρόεδρος μετά από αυτόν είναι απίθανο να πάει κόντρα σε αυτή την τάση. Ο τελευταίος σημαντικός διορισμός έγινε τον Μάιο του 2023, όταν ο διοικητής των Φρουρών Αλί Ακμπάρ Αχμαντιάν επελέγη από τον Χαμενεΐ ως ο νέος αρχηγός των υπηρεσιών ασφαλείας.

Πολλαπλές προκλήσεις

Το καθεστώς πρέπει να δείξει τη δύναμή του για να μην διακινδυνεύσει να φανεί αδύναμο ύστερα από μια σειρά «αντίξοων» εξελίξεων. Η Τεχεράνη αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις εδώ και καιρό, κι αυτές δεν είναι μόνον ο πόλεμος στη Γάζα και η αντιπαράθεση με το Ισραήλ.

Στις 3 Ιανουαρίου μέλη του Ισλαμικού Κράτους σκότωσαν τουλάχιστον 84 ανθρώπους σε δύο εκρήξεις κοντά στον τάφο του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί, αρχηγού της επίλεκτης δύναμης Κουντς, στην τέταρτη επέτειο του θανάτου του από επίθεση αμερικανικού drone στη Βαγδάτη κατ’ εντολή του Τραμπ το 2020. Μόλις τον προηγούμενο μήνα η Τζαΐς Αλ Αντλ, μια σουνιτική ένοπλη ομάδα, επιτέθηκε και σκότωσε 11 Ιρανούς αστυνομικούς.

Στην προσπάθειά της να αντιδράσει, η Τεχεράνη εξαπέλυσε πυραυλική επιδρομή στο Πακιστάν λέγοντας ότι στόχευε τη σουνιτική οργάνωση. Αλλά το Πακιστάν, με το πυρηνικό οπλοστάσιό του, δεν αποδέχθηκε στο ελάχιστο καμιά από τις ιρανικές «εξηγήσεις» και μαχητικά αεροσκάφη του έπληξαν στόχους εντός της ιρανικής επικράτειας, στην πρώτη επίθεση που δέχθηκε η Ισλαμική Δημοκρατία μετά τον οκτάχρονο αιματηρό πόλεμο με το Ιράκ του Σαντάμ, τη δεκαετία του 1980. Η μπλόφα με το Πακιστάν δεν έπιασε και η Τεχεράνη αναγκάστηκε να αναδιπλωθεί αποδεχόμενη αποκλιμάκωση με το Ισλαμαμπάντ. Και τον Δεκέμβριο του περασμένου χρόνου ο κορυφαίος στρατηγός των Φρουρών Ραζί Μουσαβί έπεφτε νεκρός από το πρωτοφανές πλήγμα που ανατίναξε την ιρανική πρεσβεία στη Δαμασκό, μια ενέργεια που αποδόθηκε στο Ισραήλ.

Σταθερό στον «άξονα της αντίστασης»

Σε κάθε περίπτωση, ασχέτως των εξελίξεων και των συγκυριών στο εσωτερικό και στο εξωτερικό μέτωπο, η εξωτερική πολιτική και οι επιδιώξεις του Ιράν στο περιφερειακό τερέν δεν πρόκειται να αλλάξουν. Η αυξανόμενη υποστήριξή του στον λεγόμενο «άξονα της αντίστασης» τον οποίο «σχηματίζουν» φιλοϊρανικές πολιτικές και στρατιωτικές ομάδες σε όλη τη Μέση Ανατολή, από τη Χεζμπολάχ του Λιβάνου και την Ισλαμική Αντίσταση στο Ιράκ ως τους Χούθι στην Υεμένη, εγκολπώνει μια στρατηγική δεκαετιών που δεν πρόκειται να διαταραχθεί ή να αλλάξει με τους θανάτους των Ραΐσί και Αμιραμπντολαχιάν.

Οι διάδοχοί τους θα είναι υπεύθυνοι για τη συνέχιση και διεύρυνση μιας πειστικής δημόσιας εικόνας συνεργασίας και υποστήριξης προς τα μέλη του «άξονα» διατηρώντας παράλληλα γραμμές επικοινωνίας με τις ΗΠΑ και τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, επισημαίνει το Αλ Τζαζίρα. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό εν μέσω του πολέμου στη Γάζα, που απειλεί την περιοχή με ευρύτερη ανάφλεξη και έχει θέσει την Τεχεράνη και τον «άξονα της αντίστασης» κόντρα στο Ισραήλ και στους συμμάχους του. Νιώθοντας την πίεση και αντιλαμβανόμενο το διακύβευμα, το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται σε εγρήγορση. «Προφανώς δεν έχει περιθώρια για χαλάρωση και ανοίγματα σε οποιονδήποτε άλλον πλην των υπερ-πιστών» γράφουν χαρακτηριστικά οι Times of Israel.

Αν μη τι άλλο, ο θάνατος του Ραϊσί θα πρέπει να λειτουργήσει ως επιταχυντής της διαδοχής, καταλήγει στην ανάλυσή της στον Gaurdian η Χατίμπ. «Δεν θα προκαλέσει όμως αλλαγή πολιτικής κατεύθυνσης στη χώρα, ούτε σε διεθνές ούτε σε εσωτερικό επίπεδο. Με διαθέσιμους λιγότερους ανθρώπους εμπιστοσύνης, ο στενός κύκλος του ιρανικού καθεστώτος θα συνεχίσει να συρρικνώνεται, με τα κληρικά και στρατιωτικά στοιχεία του να συγχωνεύονται πιο αποφασιστικά από ποτέ».

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL