Υπάρχουν ένα-δυο πράγματα σε σχέση με την Κίνα που το κατεστημένο στην Ουάσιγκτον δεν μπορεί εύκολα να διαχειριστεί. Το ένα έχει να κάνει με τη διαπίστωση ότι η κινεζική μηχανή της καινοτομίας μπορεί ευθέως να ανταγωνιστεί τους Αμερικανούς σε πεδία όπου οι δύο χώρες έχουν χρονικά την ίδια, πάνω-κάτω, αφετηρία, π.χ. τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Ναι μεν οι Κινέζοι δεν μπορούν -ακόμη- να ανταγωνιστούν ισότιμα τους Αμερικανούς στους μικροεπεξεργαστές, αλλά δεν υστερούν απέναντί τους σε νεοφυείς τομείς της βιομηχανίας ή της τεχνολογίας. Το άλλο έχει να κάνει με την επιμονή του Πεκίνου στην αφήγησή του για έναν «πολυπολικό κόσμο», που σαφώς αμφισβητεί την αμερικανική πρωτοκαθεδρία και, από την άλλη, κοντράρει την αμερικανική επιμονή για την ανωτερότητα της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Αλλά υπάρχει κι ένα τρίτο, τελευταία, στη λίστα των… «νεωτερισμών» από την Κίνα που δεν μπορεί να χωνέψει με τίποτα η Ουάσιγκτον: Το TikTok…
Μια εκστρατεία κατά της, κινεζικής επινόησης και ιδιοκτησίας, πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης, η οποία έγινε δημοφιλής στα χρόνια της πανδημίας, βρίσκεται σε εξέλιξη σε ΗΠΑ και Ευρώπη, με τις Αρχές να καλούν χρήστες που εργάζονται σε ευρύτερα κυβερνητικά πόστα να την απεγκαταστήσουν από τις συσκευές τους, επικαλούμενες φόβους πως η φαινομενικά αθώα εφαρμογή είναι στην πραγματικότητα κινεζικός «Δούρειος Ίππος».
Από τότε που κυκλοφόρησε, μόλις πριν από πέντε χρόνια, το TikTok έφερε τα πάνω κάτω στο κυριαρχούμενο από τις αμερικανικές πλατφόρμες οικοσύστημα των κοινωνικών μέσων. Δημιούργησε ουσιαστικά μια νέα γενιά χρηστών. Ή, καλύτερα, μια γενιά χρηστών βρήκε στο TikTok την πλατφόρμα με τα αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά της ταυτότητάς της, καθώς το βίντεο αποτελεί εδώ τον βασικό ιστό του περιεχομένου, όχι το κείμενο.
Ως οι πρώτοι που μεγάλωσαν με πρόσβαση στο Διαδίκτυο από τη γέννησή τους και απέκτησαν εξοικείωση με τη φορητή ψηφιακή τεχνολογία από νεαρή ηλικία, τα παιδιά της γενιάς «Z», ακόμη κι όταν δεν είναι ψηφιακά εγγράμματα, θεωρούνται εξ ορισμού «ψηφιακά αυτόχθονες». Εν κατακλείδι, είναι τα παιδιά που έχουν μεγαλώσει με μια οθόνη στο χέρι. Αυτά τα παιδιά αποτελούν σήμερα ως επί το πλείστον τους άνω του 1 δισεκατομμυρίου χρήστες του TikTok παγκοσμίως κι αυτό δικαιολογεί εν μέρει το παλιό μότο της πλατφόρμας ως «τελευταίας ηλιόλουστης γωνιάς του Διαδικτύου»...
Σχεδόν το 70% των Αμερικανών εφήβων χρησιμοποιεί την εφαρμογή, όταν μόλις το 30% της ίδιας ηλικιακής ομάδας επιλέγει το Facebook. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, οι νέοι ανοίγουν την εφαρμογή έως και 19 φορές την ημέρα. Λόγω του περιεχομένου του, το TikTok έχει επικριθεί σφοδρά κατά καιρούς για την επίδραση που ασκεί στους έφηβους, οι οποίοι εκλαμβάνουν την περσόνα του «ινφλουένσερ» ως το πρότυπο προσωπικής ή επαγγελματικής επιτυχίας και καταξίωσης.
«Το TikTok είναι ένα ιδιαίτερο μέρος όπου οι Αμερικανοί έρχονται για να αποκτήσουν γνώσεις, να ψυχαγωγηθούν, να αναπτύξουν την επιχείρησή τους, καθώς συνεχίζουν να δημιουργούν, να ανακαλύπτουν και να συνδέονται με μια ευρύτερη παγκόσμια κοινότητα» αναφέρεται στην ταυτότητα της πλατφόρμας. Και είναι πλέον τέτοια η διείσδυσή της στο ψηφιακό σύμπαν, που, όπως ανακοίνωσε τον περασμένο μήνα η Mercedes-Benz, στο σύστημα πολυμέσων των νέων μοντέλων E-Class θα υπάρχει στο εξής ενσωματωμένη η εφαρμογή του TikTok.
Ανησυχίες και καχυποψία
Ωστόσο, παρόλο που η πλατφόρμα ικανοποιεί τους νεαρούς χρήστες της -και καταναλωτές- και υιοθετείται ακόμη και από τη Mercedes-Benz, κάποιοι άλλοι πιστεύουν ότι η «ηλιόλουστη» εφαρμογή έχει μια σκοτεινή πλευρά…
Η ByteDance, η ιδιοκτήτρια εταιρεία, δεν είναι αμερικανική ή ευρωπαϊκή για να θεωρείται εξ ορισμού αγαθών προθέσεων. Είναι κινεζική και έχει τα κεντρικά γραφεία της στο Πεκίνο, στη βορειοδυτική περιοχή Χαϊντιάν, όπου βρίσκονται βασικά πανεπιστήμια και ένας κόμβος για νεοφυείς επιχειρήσεις τεχνολογίας. Αυτό από μόνο του είναι αρκετά «ύποπτο». Πάντως, οι σέρβερ της εταιρείας δεν βρίσκονται στην Κίνα, αλλά στη Σιγκαπούρη.
Επιπλέον, έχει διαρρεύσει εδώ και λίγο καιρό ότι η πλατφόρμα λογοκρίνει τις μη κολακευτικές πληροφορίες για την Κίνα. Οδηγίες εποπτείας που διέρρευσαν στον Guardian πέρυσι έδειχναν ότι η ByteDance είχε βρει τρόπους να μπλοκάρει επικριτικά σχόλια για το πολιτικό σύστημα της Κίνας, τη σφαγή στην πλατεία Τιενανμέν και άλλα «αμφιλεγόμενα θέματα», όπως η ανεξαρτησία του Θιβέτ ή της Ταϊβάν. Η πλατφόρμα είχε θεσπίσει κανόνες κατά της αποκαλούμενης «διαστρέβλωσης της τοπικής Ιστορίας ή εκείνης άλλων χωρών, όπως οι ταραχές του Μαΐου 1998 στην Ινδονησία, η γενοκτονία στην Καμπότζη, τα περιστατικά στην πλατεία Τιενανμέν». Έτσι, η ροή του TikTok μπορεί να είναι ξεκαρδιστική, αλλά παραλείπει τα πράγματα που το Πεκίνο δεν θέλει να γίνουν θέμα συζήτησης.
Βέβαια, τώρα, η εταιρεία λέει ότι έχει επικαιροποιήσει τις κατευθυντήριες οδηγίες κοινότητας σε σχέση με τη «μετριοπάθεια», οι οποίες δεν αναφέρονται πλέον σε συγκεκριμένες χώρες ή περιστατικά. Ωστόσο, όποια κι αν είναι η επίσημη διατύπωση, οι «ανησυχίες» στη Δύση δεν έχουν αμβλυνθεί. Και καθώς η δημοφιλία τής πλατφόρμας αυξάνεται ενώ πλησιάζουν οι εκλογές στην Αμερική, η διακομματική ανησυχία στο Κογκρέσο για τον υποτιθέμενο ρόλο του TikTok ως κινεζικού «Δούρειου Ίππου» έχει φουντώσει.
Οσον αφορά το απόρρητο, οι χρήστες μάλλον δεν ανησυχούν ιδιαίτερα βλέποντας τα όσα συμβαίνουν γενικότερα με άλλες εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης. Άλλωστε, ορισμένοι θεωρούν πως οι εφαρμογές για κινητά είναι κατά κανόνα πιο ασφαλείς, διότι είθισται να τρέχουν σε περιβάλλον περιορισμένης πρόσβασης, το οποίο οι τεχνολόγοι αποκαλούν «sandbox». Σε αντίθεση με τις εφαρμογές στον υπολογιστή, οι οποίες μπορεί να έχουν πρόσβαση σε όλα τα αρχεία του, οι εφαρμογές για κινητά μπορούν να «δουν» μόνο ένα περιορισμένο τμήμα των δεδομένων του χρήστη και αυτά είναι εκείνα στα οποία ο ίδιος έχει εξουσιοδοτήσει την πρόσβαση, όπως π.χ. οι επαφές. Συχνά οι προσβάσεις αυτές υπερβαίνουν τους όρους της συμφωνίας χρήσης της εφαρμογής, αλλά η διάχυτη φήμη ότι το TikTok μπορεί να «διαβάσει» τα προσωπικά μηνύματα κάποιου στο τηλέφωνό του ακούγεται υπερβολική.
Εξίσου υπερβολική, και προφανώς αβάσιμη, είναι και η ιδέα ότι το TikTok απειλεί υπογείως τα ιδανικά της δυτικής δημοκρατίας. Όποιος χρησιμοποιεί την εφαρμογή γνωρίζει ότι δεν είναι μια πλατφόρμα στην οποία ο πολιτικός λόγος αποτελεί κοινό τόπο. Έχει πρωτίστως ψυχαγωγική διάσταση, με περιεχόμενο που παράγουν οι χρήστες της.
Ωστόσο, η κυβέρνηση Μπάιντεν έχει απειλήσει με καθολική απαγόρευση σε εθνικό επίπεδο, εκτός αν οι Κινέζοι ιδιοκτήτες του πουλήσουν τα μερίδιά τους στην εταιρεία, κάτι που αρχικά φέρεται να είχε δεχθεί το Πεκίνο, αλλά στη συνέχεια μάλλον το ξανασκέφτηκε και διαμήνυσε ότι η αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος ισοδυναμεί με «εξαγωγή τεχνολογίας» και ως εκ τούτου πρέπει προηγουμένως να εγκριθεί από την κινεζική κυβέρνηση.
Την περασμένη εβδομάδα, ο διευθύνων σύμβουλος του Tik Tok Σου Ζι Τσου, πρώην τραπεζίτης της Goldman Sachs, αναγκάστηκε να υπερασπιστεί τη σχέση της εταιρείας του με την Κίνα, καθώς και τα μέτρα προστασίας των νεότερων χρηστών τής πλατφόρμας, σε μια πολύωρη κατάθεσή του στο Κογκρέσο που έμοιαζε με ανάκριση.
Εικασίες και πραγματικότητα
Περισσότερο από δύο χρόνια αφότου η κυβέρνηση Τραμπ απείλησε για πρώτη φορά να κλείσει το TikTok στις ΗΠΑ, ειδικοί σε θέματα ασφάλειας λένε ότι οι φόβοι της Ουάσιγκτον, αν και σοβαροί, επί του παρόντος αντικατοπτρίζουν μόνο την υποψία περί χρήσης της πλατφόρμας για συλλογή πληροφοριών, όχι ότι αυτό όντως συμβαίνει. Δεν υπάρχουν ακόμη στοιχεία ότι η κινεζική κυβέρνηση κατασκοπεύει τους ανθρώπους, και ειδικά τους Αμερικανούς πολίτες, μέσω του TikTok, λένε.
Οι ειδικοί σε θέματα ασφάλειας λένε ότι τα σενάρια μαζικής κατασκοπείας είναι μια πιθανότητα που βασίζεται στα όσα είναι δημοσίως γνωστά για τους νόμους της Κίνας και τη δομή ιδιοκτησίας του TikTok, αλλά τονίζουν ότι στην καλύτερη περίπτωση πρόκειται για εικασίες. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι το Πεκίνο έχει πράγματι συλλέξει εμπορικά δεδομένα του TikTok για κατασκοπευτικούς ή άλλους σκοπούς.
Αν υπάρχει κίνδυνος, επικεντρώνεται κυρίως στη σχέση μεταξύ της κινεζικής μητρικής εταιρείας ByteDance και του Πεκίνου. Το κύριο ζήτημα είναι ότι χρήστες και κοινό έχουν ελάχιστους τρόπους να μάθουν το αν, ή πώς, αυτή η σχέση, εφόσον υπάρχει, θα μπορούσε να έχει γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης.
Πάντως, οι διαχειριστές της πλατφόρμας έχουν ορθώσει πρόσφατα δύο τεχνικά και οργανωτικά τείχη προστασίας των χρηστών, ένα στις ΗΠΑ και ένα στην Ευρώπη. Στις ΗΠΑ το σχέδιο λέγεται «Project Texas» και παραχωρεί στην κυβέρνηση των ΗΠΑ και σε τρίτες εταιρείες, όπως η Oracle, έναν βαθμό επίβλεψης των δεδομένων, ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση το αντίστοιχο σχέδιο, με την ονομασία «Project Clover», βρίσκεται σε εξέλιξη.
Το 2020, η Washington Post συνεργάστηκε με έναν ερευνητή κυβερνοασφάλειας ο οποίος έλεγξε τη λειτουργία του TikTok και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή δεν φαίνεται να συλλέγει περισσότερα δεδομένα απ’ ό,τι τα άλλα κοινωνικά δίκτυα.
Θεωρητικά το TikTok θα μπορούσε να έχει κρυφές λειτουργίες που παραβιάζουν το απόρρητο των χρηστών του και ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται με μια προσαρμογή στον κώδικα διακομιστή, ωστόσο ο μόνος τρόπος για να διαπιστωθεί κάτι τέτοιο είναι μέσω της πρακτικής τής αντίστροφης μηχανικής, αλλά αυτή η προσέγγιση υπόκειται σε εγγενείς περιορισμούς. Ένας από τους ειδικούς που έλεγξαν επισταμένα την ασφάλεια του TikTok το 2021, ο συνεργαζόμενος με το Citizen Lab του Πανεπιστημίου του Τορόντο, ερευνητής κυβερνοασφάλειας από την Ταϊβάν Παλαέον Λιν, ξεκαθάρισε ότι δεν βρήκε εμφανή τρωτά σημεία στα πρωτόκολλα επικοινωνίας της εφαρμογής ούτε εντόπισε εμφανή προβλήματα ασφάλειας. «Σχετικά με το απόρρητο δεν είδαμε επίσης το TikTok να παρουσιάζει συμπεριφορές παρόμοιες με κακόβουλο λογισμικό» τόνισε.
Μια άλλη ανησυχία έχει να κάνει με τις αναφορές ότι το πρόγραμμα περιήγησης εντός της εφαρμογής παρακολουθεί το τι πληκτρολογούν οι χρήστες, το γνωστό keylogging, και ότι αυτό αποτελεί κίνδυνο για την ασφάλεια των δεδομένων τους. Ο ερευνητής κυβερνοασφάλειας Φέλιξ Κράους, που πραγματοποίησε πέρυσι μια σχετική έρευνα, σύμφωνα με το CNN, σημείωσε ότι το keylogging δεν είναι μια εξ ορισμού κακόβουλη δραστηριότητα, αλλά σημαίνει ότι θεωρητικά το TikTok είναι σε θέση να συλλέγει κωδικούς πρόσβασης, πληροφορίες πιστωτικών καρτών ή άλλα ευαίσθητα δεδομένα που οι χρήστες υποβάλλουν σε ιστότοπους όταν τους επισκέπτονται μέσω του προγράμματος περιήγησης εντός της εφαρμογής. Όμως δεν υπάρχει απόδειξη ότι συμβαίνει κάνει κάτι τέτοιο.
Το επίδικο
Εν κατακλείδι, το TikTok μπορεί να συλλέγει εκτεταμένο όγκο δεδομένων, πολλά από αυτά αθόρυβα, αλλά, εξ όσων γνωρίζουν μέχρι στιγμής οι Αμερικανοί ερευνητές, δεν είναι πιο επεμβατικό ή ενδεχομένως παράνομο σε σύγκριση με τις πρακτικές άλλων εταιρειών τεχνολογίας στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τους ειδικούς, η κατάσταση αυτή αντικατοπτρίζει περισσότερο το ζήτημα του άπλετου χώρου που έχει εκχωρηθεί στις εταιρείες τεχνολογίας στο να διαχειρίζονται τα δεδομένα των χρηστών, παρά κάποιον κίνδυνο που σχετίζεται ειδικά ή αποκλειστικά με το TikTok.
Τότε λοιπόν προς τι όλος αυτός ο πανικός; Το εξηγεί γλαφυρά στον Guardian η Έμιλι Τέιλορ, συνεργάτης της βρετανικής δεξαμενής σκέψης Chatham House, διευθύνων σύμβουλος του Oxford Information Labs και συντάκτρια του Journal of Cyber Policy. Στην πραγματικότητα, γράφει, ο πανικός γύρω από το TikTok μοιάζει με εκείνον γύρω από τη Huawei και το 5G πριν από λίγο καιρό. «Οι κίνδυνοι για την ασφάλεια και το απόρρητο είναι εύλογοι, αλλά σε μεγάλο βαθμό οι ανησυχίες στερούνται στοιχείων. Αυτά που πραγματικά αφορά η κόντρα είναι η εμπιστοσύνη, οι εμπορικοί ανταγωνισμοί και η γεωπολιτική».
«Το TikTok σπεύδει να εφαρμόσει μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης» συνεχίζει. «Αλλά, όπως και με τη Huawei, αυτό δεν είναι αρκετό, γιατί ποτέ το ζήτημα δεν ήταν οι λεπτομέρειες. Όπως έγινε ξεκάθαρο και από τις επιθετικές ερωτήσεις των μελών του Κογκρέσου προς τον διευθύνοντα σύμβουλο της πλατφόρμας, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στις ΗΠΑ δεν πιστεύουν ότι χρειάζονται περισσότερες πληροφορίες. Θέλουν μόνο να εκφράσουν τη δυσπιστία τους προς την Κίνα στο πλαίσιο της επιδείνωσης των γεωπολιτικών και οικονομικών εντάσεων.
Η απαγόρευση του TikTok θα ήταν ανακούφιση για ορισμένους από τους αντιπάλους του στην Αμερική, παρέχοντάς τους ένα πολύτιμο παράθυρο για να βελτιώσουν τους όρους του παιχνιδιού με τις νεότερες γενιές. Αλλά είναι ο συνταγματικός αντίκτυπος μιας απαγόρευσης που θα πρέπει να είναι ανησυχητικός στη χώρα της “πρώτης τροποποίησης”.
Οι προηγμένες δημοκρατίες έχουν την ευκαιρία για μια ώριμη συζήτηση για το πώς να κρατήσουν μαζί το Διαδίκτυο παγκόσμιο, σεβόμενες τις πολιτικές διαφορές, προστατεύοντας την ελεύθερη έκφραση και υποστηρίζοντας τους πιο ευάλωτους. Αντίθετα, τα απίστευτα οφέλη της κοινής ψηφιακής αρχιτεκτονικής μας σπαταλούνται από ανόητες και ταπεινωτικές αντιδράσεις απέναντι στην οικονομική και πολιτική άνοδο της Κίνας».
