Οι εκτιμήσεις για το πώς θα είναι η επόμενη μέρα στις σχέσεις Δύσης-Ρωσίας μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία μοιάζει με γρίφο. Η απλοϊκή και μάλλον επιδερμική πρόβλεψη ότι τα διμερή συμφέροντα είναι τόσο ισχυρά που αργά ή γρήγορα θα αναγκάσουν τις δύο πλευρές να διαπραγματευτούν τους όρους μιας νέας σχέσης, μάλλον αφορούσε το σενάριο μιας περιορισμένης κλίμακας επέμβασης στις περιοχές που ελέγχουν οι ρωσόφωνοι αυτονομιστές στα ανατολικά και όχι μια γενικευμένη εισβολή.
Η πολεμική λογική του Πούτιν και η αναθεωρητική αφήγησή του άνοιξε τον ασκό του Αιόλου. Στο δυτικό στρατόπεδο δεν φαίνεται να υπάρχει πια περιθώριο συμβιβασμού με την τακτική του, των τετελεσμένων, όπως συνέβη στην περίπτωση της Κριμαίας. Στη συνείδηση των Δυτικών η εισβολή χάραξε μια γραμμή στην άμμο. Ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Ο πόλεμος στην Ευρώπη επέστρεψε. Η ρήξη με τη Μόσχα, υπό την τρέχουσα ηγεσία της, δείχνει να είναι οριστική. Η ταχύτητα της αντίδρασης εξέπληξε, ειδικά σε ότι αφορά τον οικονομικό-χρηματοπιστωτικό τομέα. Η εξήγηση θα μπορούσε να αναζητηθεί εν μέρει στον «ασύμμετρο» παράγοντα της τρέχουσας συγκυρίας, το «σύνδρομο ταχείας αντίδρασης» της πανδημίας…
Κυρώσεις και πραγματικότητα
Λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία τής μεταψυχροπολεμικής περιόδου, η προσφυγή σε μια τακτική εσωτερικής υπονόμευσης από το δυτικό στρατόπεδο δεν αποκλείεται. Δεν θα γίνει με τις κυρώσεις που έχουν αποδειχθεί διαχρονικά αδύναμες να λυγίσουν τους αντιπάλους της Δύσης. Είναι πάμπολλες οι περιπτώσεις «επιβίωσης»: Ιράν, παλιότερα το Ιράκ, Κούβα, Βόρεια Κορέα, Βενεζουέλα κ.λπ. Η ικανότητα σταδιακής προσαρμογής στον οικονομικό κλοιό και οι οδοί διαφυγής που επινοούνται καθιστούν σε μεγάλο βαθμό αναποτελεσματική την τακτική αυτή.
Η αναγγελία του Μπάιντεν για σύσταση ειδικής νομικής ομάδας στο αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης που θα κυνηγήσει τους Ρώσους ολιγάρχες βάζοντας στο στόχαστρο τις περιουσίες τους στη Δύση, αν μη τι άλλο μαρτυρά τον τρόπο που θα κινηθεί η αμερικανική κυβέρνηση για να υποσκάψει τα θεμέλια της εξουσίας του Κρεμλίνου. Την ίδια λογική εξυπηρετούν και οι σταδιακές αποχωρήσεις αμερικανικών και δυτικών εταιρειών από τη Ρωσία, ειδικά εκείνων που εκπροσωπούν τους τομείς της, στρατηγικής σημασίας, υψηλής τεχνολογίας, όπως π.χ. η Boeing.
Οταν ο Πούτιν ισχυριζόταν πως οι Δυτικοί κορόιδεψαν τη Ρωσία και επέκτειναν το ΝΑΤΟ έως τα σύνορά της, θα έπρεπε να ήταν το ίδιο επιφυλακτικός και με τη διείσδυση της δυτικής υψηλής τεχνολογίας στη χώρα του όλα αυτά τα χρόνια. Δεν θα έπρεπε, π.χ., να είχε επιτρέψει τα δύο τρίτα των αεροπλάνων του εμπορικού στόλου της Ρωσίας να είναι Boeing και Airbus, όταν κάλλιστα θα μπορούσαν να είναι Ιλιούσιν ή Σουχόι. Αλλά το πρώτο επιβατικό αεροσκάφος που αναπτύχθηκε και κατασκευάστηκε με αμιγώς ρωσική τεχνολογία από την εποχή της ΕΣΣΔ, το MC-21, πραγματοποίησε δοκιμαστική πτήση μόλις πριν από έναν χρόνο...
Κινώντας τα νήματα
Οι Δυτικοί σίγουρα μπορούν να κινήσουν αρκετά νήματα για εσωτερική υπονόμευση. Ενδεχομένως το κάνουν ήδη την ώρα που μαίνεται ο πόλεμος. Αν όντως αληθεύει ο ισχυρισμός του Κιέβου πως οι ουκρανικές δυνάμεις εξουδετέρωσαν το απόσπασμα των Τσετσένων που πήγε να δολοφονήσει τον Ζελένσκι χάρη σε πληροφορίες που τους έδωσαν μέλη της FSB, της ρωσικής μυστικής υπηρεσίας, τα οποία διαφωνούν με τον πόλεμο, πιθανώς αυτό υποδηλώνει την ύπαρξη κάποιου εσωτερικού ρήγματος. Αν πάλι είναι προπαγάνδα ή ένας αμερικανικής έμπνευσης ψυχολογικός αντιπερισπασμός, θα μπορούσε να διασπείρει τον ιό της αμφιβολίας και της αναταραχής στον αόρατο, εσώτατο πυρήνα της ρωσικής ισχύος. Σε κάθε περίπτωση, μόνο τυχαία δεν έγινε η συγκεκριμένη διαρροή από τους Ουκρανούς.
Και στο διάγγελμα του Μακρόν, την Τετάρτη, ο οποίος διακήρυξε ότι δεν βρισκόμαστε σε πόλεμο με τον μεγάλο ρωσικό λαό που πρόσφερε τόσα πολλά στον αντιφασιστικό αγώνα στην Ευρώπη κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν ξεκάθαρη η απόπειρα να “διαχωριστεί” η Ρωσία από τις επιλογές της ηγεσίας τού Κρεμλίνου.
Οποια κι αν είναι τα επιμέρους στοιχεία της σύγκρουσης, δεν αλλάζουν το βασικό σενάριο: δραματικές αλλαγές έχουν ήδη δρομολογηθεί. Ο πόλεμος θα ξανασχεδιάσει τον γεωπολιτικό χάρτη του κόσμου και θα αναδιατάξει το ισοζύγιο ισχύος των υπερδυνάμεων. Οι ΗΠΑ θα επανακάμψουν με δυναμισμό στην παγκόσμια σκηνή με νέα αφήγηση ιδεολογικής υπεροχής και σαφώς ενδυνάμωση των στρατιωτικών ικανοτήτων τους. Η σταδιακή επαναφορά στο καθημερινό λεξιλόγιο απ’ το πολιτικό προσωπικό, τους αναλυτές, τα ΜΜΕ του ψυχροπολεμικού όρου “ελεύθερος κόσμος” (free world) που αντιμάχεται τις αυταρχικές ή αναθεωρητικές δυνάμεις οριοθετεί ήδη το μέτωπο του δεύτερου ψυχρού πολέμου. Αυτή τη φορά το επίδικο δεν θα είναι η επικράτηση του ενός ή του άλλου κοινωνικοοικονομικού συστήματος, καπιταλισμού ή σοσιαλισμού, αλλά το κυνικό μοίρασμα της πίτας του παγκόσμιου καπιταλισμού.
Αναγκαστική στροφή
Η Ρωσία θα στραφεί αναγκαστικά στην Κίνα αναζητώντας οικονομική διέξοδο, αλλά αυτή είναι μια λύση ανάγκης. Σε στρατηγικό ορίζοντα, η συμμαχία του Πούτιν με το Πεκίνο είναι κι αυτή ευκαιριακή λαμβάνοντας υπόψη ότι εδράζεται ιστορικά στην ιδιαίτερα ανταγωνιστική και συγκρουσιακή σχέση Κίνας-ΕΣΣΔ κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Μια σχέση που έφερε τις δύο χώρες σε στρατιωτική σύρραξη το 1969 προκαλώντας τους σημαντικό αριθμό απωλειών εκατέρωθεν, κυρίως όμως στιγματίζοντας έκτοτε τις σχέσεις τους.
Βέβαια, δεν είναι η Ιστορία αυτή που θα κρίνει την επιτυχία της αναγκαστικής στροφής της Μόσχας προς την Κίνα. Είναι η ίδια η πραγματικότητα της ανισοβαρούς σχέσης τους. Πώς θα μπορούσε να υπάρξει ισότιμη εταιρική σχέση ανάμεσα στη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, προηγμένη τεχνολογικά και πρωτοπόρα στον τομέα της καινοτομίας, και σε μια εδαφικά τεράστια χώρα που διαθέτει οικονομία στο μέγεθος της Ιταλίας, βασισμένη στο μεγαλύτερο μέρος της στην εκμετάλλευση ενεργειακών πόρων;
Στην περίπτωση που υπάρξει ένα άτυπο μέτωπο Κίνας-Ρωσίας μετά τον ουκρανικό πόλεμο, η Δύση φαίνεται να είναι καλύτερα τοποθετημένη γεωστρατηγικά απέναντί του, έχοντας απ’ τα δυτικά το ΝΑΤΟ -που πιθανότατα θα περιλάβει στους κόλπους του και νέα μέλη- κι από τα ανατολικά παραδοσιακούς και “νεοφώτιστους” συμμάχους των ΗΠΑ στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού, ήτοι Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Φιλιππίνες. Οι επαΐοντες έχουν γνώση των ικανοτήτων του ιαπωνικού Πολεμικού Ναυτικού, που είναι διαχρονικά ένας υπολογίσιμος παράγοντας ισχύος στην περιοχή ακόμη και υπό το πασιφιστικό σύνταγμα της χώρας. Το πλέον «προκεχωρημένο φυλάκιο» του δυτικού μετώπου στην περιοχή θα παραμείνει φυσικά η Ταϊβάν.
Στον ευρωπαϊκό χώρο προοιωνίζονται σημαντικές «αναθεωρήσεις» σε σχέση με το μέχρι πρότινος «δόγμα» της ήπιας ισχύος της Ε.Ε. Η στρατιωτική αφύπνιση της Γερμανίας είναι ορατή, η εσπευσμένη υλοποίηση του σχεδίου «ευρωστρατός», υπό την παρότρυνση της Γαλλίας, δεν μπορεί να αποκλειστεί.
Η ενεργειακή στροφή θα είναι επίσης αναπόφευκτη, αλλά στην πραγματικότητα θα είναι μια «αναστροφή» προς τις ΗΠΑ, των οποίων τα ισχυρά ενεργειακά συμφέροντα θα βρουν επιτέλους διέξοδο προς την Ευρώπη με την «ευκαιρία» του πολέμου.
Παράπλευρες συνέπειες
Οι πωλήσεις αμερικανικού LNG (υγροποιημένου φυσικού αερίου) -για χάρη του οποίου οι ΗΠΑ ήταν έτοιμες να τινάξουν στον αέρα τον Nord Stream 2 πριν τελικά τον προλάβει ο πόλεμος- αναμένεται να γνωρίσουν άνθηση. Τον Ιανουάριο, η Ευρώπη ήταν ο κορυφαίος προορισμός για τις αποστολές υγροποιημένου φυσικού αερίου των ΗΠΑ, ξεπερνώντας τις εξαγωγές στην Ασία για δεύτερο συνεχόμενο μήνα. Περίπου τα δύο τρίτα των συνολικών εξαγωγών αμερικανικού LNG πήγαν στην Ευρώπη.
Σε πολιτικό επίπεδο, οι εθνικιστικές τάσεις ίσως υποχωρήσουν. Το ίδιο και οι αυτονομιστικές, που υπό όρους θα μπορούσαν να περιγραφούν κι αυτές ως αναθεωρητικές - π.χ. η προσπάθεια ανεξαρτητοποίησης της Σκωτίας.
Σαφώς η Ευρώπη θα κληθεί να αντιμετωπίσει νέες, μεγάλες μεταναστευτικές ροές και φυσικά να προσφέρει δυνατότητες ένταξης στα, ενδεχομένως, εκατομμύρια Ουκρανών που θα εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Η μετανάστευση Ουκρανών Εβραίων στο Ισραήλ θα μπορούσε επίσης να ενδυναμώσει σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα τη διαρκώς συρρικνούμενη δημογραφική βάση του Ισραήλ. Μια σειρά Ευρωπαίων ηγετών -Τζόνσον, Μακρόν, Όρμπαν-, σε διαφορετικές συνθήκες ο καθένας και με διαφορετικούς προσανατολισμούς, θα βρουν την ευκαιρία να ανανήψουν πολιτικά, να προβούν σε διορθώσεις πορείας ή να αναβαπτιστούν στον απόηχο του πολέμου καθώς η προσοχή της κοινής γνώμης και των ΜΜΕ είναι στραμμένη στον πόλεμο.
Η θέση του Ερντογάν θα γίνει δύσκολη μολονότι δεν συντάχθηκε με τους Δυτικούς στις κυρώσεις. Η λυκοφιλία του με τον Πούτιν θα δοκιμαστεί, καθώς η ουκρανική άμυνα κατάφερε αποδεδειγμένα καίρια πλήγματα κατά των ρωσικών δυνάμεων εισβολής κάνοντας χρήση τουρκικών drones. Ο ισχυρισμός του Τούρκου υφυπουργού Εξωτερικών Γιαβούζ Σελίμ Κιράν ότι η Ουκρανία απλώς «αγόρασε» αυτά τα συστήματα και δεν εξοπλίστηκε από την τουρκική κυβέρνηση φαντάζει αφελής, αλλά αποτυπώνει τη δεινή θέση στην οποία έχει περιέλθει η Άγκυρα με τα διπλά παιχνίδια της.
Είναι χαρακτηριστικό ότι στους ελάχιστους ηγέτες με τους οποίους θα μπορούσε να επικοινωνήσει ο Πούτιν για να στείλει τα μηνύματά του και να γνωστοποιήσει τις απαιτήσεις του στον «έξω κόσμο» -πέραν του Μακρόν- ο Ερντογάν δεν περιλαμβάνεται μέχρι στιγμής. Προτιμά τον Μακρόν ή τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Ναφτάλι Μπένετ για να του πει ότι δεν υπάρχει λύση στην Ουκρανία που θα αγνοεί τα συμφέροντα ασφαλείας της Ρωσίας.
