Εχουν περάσει αρκετά χρόνια από τότε που τα ντέρμπι ανάμεσα στη Ρεάλ Σοσιεδάδ και την Ατλέτικο Μαδρίτης αποτελούσαν απλώς ποδοσφαιρικά παιχνίδια. Η σημαντικότητα του τελικού του Κυπέλλου Ισπανίας απέκτησε άλλη διάσταση όταν οι δύο ομάδες έφτασαν μέχρι το τέλος της διαδρομής και έκλεισαν ραντεβού για το εμβληματικό «Καρτούχα» της Σεβίλλης. Βλέπετε, η βασκική Σοσιεδάδ έχει ανοιχτούς λογαριασμούς με τους Μαδριλένους της Ατλέτικο και ανοιχτά τραύματα, και στον αγώνα που διεξήχθη το βράδυ του Σαββάτου (19 Απριλίου) οι κόντρες των δύο βγήκαν και πάλι στο φως... μέχρι που τα τραύματα επουλώθηκαν.
Το τέλος του αγώνα βρήκε τη Ρεάλ Σοσιεδάδ να θριαμβεύει με 4-3 στα πέναλτι (2-2 κανονική διάρκεια του αγώνα) και τους χιλιάδες οπαδούς της στις κερκίδες να υψώνουν τη βασκική σημαία, να αποδοκιμάζουν τον εθνικό ύμνο και να τραγουδούν το θρυλικό «Txoria Txori» τιμώντας τις μνήμες και τα πρόσωπα... Τις μνήμες του καθεστώτος Φράνκο όταν ήταν απαγορευμένη ακόμη και η γλώσσα τους και τα πρόσωπα όπως αυτό του Αϊτόρ Ζαμπαλέτα, οπαδού της ομάδας που δολοφονήθηκε από νεοναζί οπαδό της Ατλέτικο, σε ένα ρατσιστικό έγκλημα που ποτέ δεν αναγνωρίστηκε ως τέτοιο.
Το ρατσιστικό έγκλημα του 1998
Ήταν 8 Δεκεμβρίου του 1998 όταν ο 28χρονος οπαδός της Σοσιεδάδ ταξίδεψε στη Μαδρίτη για τον αγώνα του Κυπέλλου UEFA εναντίον της Ατλέτικο Μαδρίτης. Έξω από το παλιό στάδιο «Βιθέντε Καλντερόν» ο Ζαμπαλέτα και η σύντροφός του δέχτηκαν επίθεση από μια ομάδα νεοναζί οπαδών της Ατλέτικο. Ο Αϊτόρ μαχαιρώθηκε θανάσιμα στο στήθος με έναν σουγιά 9 χιλιοστών. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, όπου εξέπνευσε λίγες ώρες αργότερα. Για τη δολοφονία καταδικάστηκε ο Ricardo Guerra, μέλος της ακροδεξιάς ομάδας ultras «Bastión» (υποομάδα της Frente Atlético), σε 17 χρόνια κάθειρξη.
Ο Guerra καταγράφηκε σε βίντεο μαζί με περίπου 100 φίλους του με ξυρισμένα κεφάλια να επιδεικνύουν πανό με σβάστικα στο «Ανοέτα» κατά τη διάρκεια του πρώτου αγώνα του Κυπέλλου UEFA. Οι φωτογραφίες χρησιμοποιήθηκαν ως αποδεικτικά στοιχεία για να αποδειχθεί ότι ο Guerra ανήκει στην «Bastión», ενώ οι έρευνες αποκάλυψαν ότι επρόκειτο για νεοναζί οπαδό που στο δωμάτιο του σπιτιού του είχε αφίσες με τον Χίτλερ, τον Φράνκο και τον Μουσολίνι. Παρά το γεγονός ότι παρουσιάστηκαν βίντεο που τον εμφάνιζαν να τραγουδά συνθήματα στο «Ανοέτα» κατά των «νέγρων, Βάσκων και Καταλανών», παρά το ξεκάθαρα νεοναζιστικό προφίλ που ενισχύθηκε όταν στη δίκη ρωτήθηκε αν πράγματι έμαθε γερμανικά για να διαβάσει το βιβλίο του Χίτλερ «Ο Αγών μου» στο πρωτότυπο και απάντησε καταφατικά, το δικαστήριο δεν δίκασε βάσει «ρατσιστικού μίσους» αλλά απλώς ως μια... οπαδική δολοφονία, δίχως ρατσιστικά χαρακτηριστικά. Την ίδια ώρα, η διοίκηση της Ατλέτικο όχι μόνο δεν αποδοκίμασε το γεγονός αλλά έκανε λόγο για «προβοκάτσια».
Η δικαίωση και το «Txoria Txori»
Για σχεδόν τρεις δεκαετίες οι Βάσκοι οπαδοί της Σοσιεδάδ παρέμεναν με ένα ανοιχτό τραύμα του αδικαίωτου συντρόφου τους. Ένιωθαν πως δεν είχε αποδοθεί δικαιοσύνη για τον χαμό του Ζαμπαλέτα. Αυτό το παιχνίδι, αυτή η νίκη, αυτό το Κύπελλο ήταν η δικαίωση που περίμεναν... Μετά την κατάκτηση του τροπαίου, ο αρχηγός της Ρεάλ Σοσιεδάδ Μίκελ Ογιαρθάμπαλ τοποθέτησε μια φανέλα με το όνομα του Ζαμπαλέτα πάνω στο τρόπαιο. Οι παίκτες σήκωσαν τη φανέλα με το νούμερο 12 μπροστά στους οπαδούς τους στο στάδιο «Λα Καρτούχα», το οποίο σείστηκε από τα συνθήματα.
Παράλληλα, οι οπαδοί της Σοσιεδάδ παρουσίασαν ένα εντυπωσιακό κορεό αφιερωμένο στη μνήμη του στέλνοντας μήνυμα κατά του ρατσισμού και της βίας, ενώ η Ρεάλ Σοσιεδάδ δημοσίευσε ένα συγκινητικό βίντεο όπου νεαροί οπαδοί (τα «txikis») τρέχουν στους δρόμους του Σαν Σεμπαστιάν και καταλήγουν στην αναμνηστική πλακέτα του Ζαμπαλέτα, αφήνοντας λουλούδια και αγκαλιάζοντας το μνημείο. Ο κύκλος των πανηγυρισμών και της συγκίνησης έκλεισε με 100.000 Βάσκους να βγαίνουν στους δρόμους και να τραγουδούν μαζί με τους ποδοσφαιριστές το «Txoria Txori», το εμβληματικό ποίημα του Γιοσεάν Άρτσε που μελοποιήθηκε από τον Μίκελ Λαμπόα το 1968, όταν ο δεύτερος το «ανακάλυψε» γραμμένο σε χαρτοπετσέτες εστιατορίου.
Η βασκική γλώσσα ήταν απαγορευμένη από το καθεστώς του Φράνκο και το μελοποιημένο ποίημα, που κατέληξε να γίνει ύμνος που τραγουδιέται σε κάθε γήπεδο στη Χώρα των Βάσκων, μιλάει για ένα πουλί και πως «αν έκοβες τα φτερά ενός πουλιού, θα ήταν δικό σου, αλλά δεν θα ήταν πια πουλί». Με λίγα λόγια, μιλάει για την ελευθερία. Τα βάσανα της Χώρας των Βάσκων από το φασιστικό καθεστώς του Φράνκο ήρθαν να ενωθούν και να δημιουργήσουν νέα βιώματα για τους ίδιους μετά τη δολοφονία του συντρόφου τους από νεοναζί και ένα ποδοσφαιρικό παιχνίδι ήρθε να στείλει το μήνυμα ότι η πάλη ενάντια στον φασισμό είναι διαρκής.
