ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΑΠΟΣΤΟΛΗ: ΚΩΣΤΑΣ ΤΕΡΖΗΣ
«Από τότε που έκλεισε η ΕΡΤ και μεταβίβασε το χρέος της προς τους σκηνοθέτες στο υπουργείο Οικονομικών, η κατάσταση του ελληνικού ντοκιμαντέρ είναι τραγική. Παραγωγοί και δημιουργοί βρίσκονται στα όρια της πτώχευσης. Από τις 60 ελληνικές ταινίες που συμμετέχουν στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, το 90% είναι αυτοχρηματοδοτούμενες. Δεν ξέρω πόσο θα αντέξουμε, δεν ξέρω αν του χρόνου θα είμαστε εδώ», μας είπαν οι κινηματογραφιστές που συμμετέχουν στο φετινό Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Παρά τα προβλήματα, το «μείγμα» ελληνικών και ξένων παραγωγών που φιλοξένησε το φετινό πρόγραμμα ήταν αρκούντως ερεθιστικό, προσφέροντας "τροφή" για σκέψη:
Η τελευταία ταινία του κορυφαίου ντοκιμαντερίστα Κλωντ Λανζμάν (δημιουργού του αριστουργηματικού «Shoah») έχει τον τίτλο «Ο τελευταίος των Αδίκων», και επικεντρώνεται στην περίπτωση του ραβίνου Μπένγιαμιν Μουρμελστάιν, μοναδικού επιζώντος από τους «πρεσβύτερους» που διοικούσαν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, επιλεγμένοι από τους Ναζί. Μετά τον πόλεμο, ο Μουρμελστάιν κατηγορήθηκε από τους Εβραίους για συνεργασία με τον εχθρό, ειδικά με τον Άιχμαν, και απομονώθηκε στη Ρώμη, ανεπιθύμητος στο Ισραήλ. Ο Λαντζμάν τον είχε συναντήσει σαράντα χρόνια πριν, γυρίζοντας μια ταινία με εξαντλητικές συζητήσεις μαζί του, προσπαθώντας να διαφωτίσει την όποια «προδοσία» του. Μετά το τέλος των γυρισμάτων, δεν ήταν σίγουρος εάν έπρεπε να δημοσιοποιήσει το υλικό του, και το έβαλε στο αρχείο του. Σήμερα, με το τέλος της ζωής του να πλησιάζει, αισθάνεται την ιστορική ευθύνη να φέρει στο φως τις «γκρίζες» πλευρές του Ολοκαυτώματος... Η μεγάλη διάρκεια της ταινίας (218 λεπτά) επιτρέπει στον σκηνοθέτη να «σμιλέψει» το θέμα του ψηφίδα -ψηφίδα, χωρίς να κουράσει καθόλου.
Ο Μουρμελστάιν ήταν ο «πρεσβύτερος» στην λουτρόπολη-γκέτο του Τερεζίενσταντ, που οι Ναζί χρησιμοποιούσαν σαν «βιτρίνα» για επίδειξη στον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό. Παρά το γεγονός ότι ήταν για χρόνια «συνεργάτης» του Άιχμαν, μετά τον πόλεμο οι Ισραηλινοί αρνήθηκαν να τον καλέσουν ως μάρτυρα στη δίκη του ναζί εγκληματία στο Τελ Αβίβ. Συζητώντας με τον Λανζμάν, ο Μουρμελστάιν απορρίπτει κατηγορηματικά τη θεωρία της «κοινοτοπίας του κακού», της Χάνα Αρεντ. «Ο Άιχμαν», λέει, «δεν είχε τίποτε το κοινότοπο. Ηταν αλπινιστής του κακού». Κάποια στιγμή ο Κλοντ Λανζμάν ρωτά τον Μουρμελστάιν εάν η «εργαλειακή», γραφειοκρατική αντίληψή του, εκείνα τα χρόνια που ήταν πρεσβύτερος, και αποτέλεσε έναυσμα για τις εναντίον του κατηγορίες, τον είχε αποκόψει από τα συναισθήματά του, τον ρωτά εάν ένιωθε κάτι για τα θύματα - ομοεθνείς του... Ο Μουρμελστάιν έχει έτοιμη την απάντηση όχι και τόσο πρωτότυπη: «Εάν ο χειρουργός που ετοιμάζεται να χειρουργήσει έναν ασθενή ξεσπάσει σε κλάματα, σε τι θα βοηθήσει αυτό;».
Ο Λανζμάν «δένει» το υλικό των συζητήσεων με τον Μουρμελστάιν, σαράντα χρόνια πριν, με σημερινές επισκέψεις του στους χώρους του εκτοπισμού, του βασανισμού, των εκτελέσεων...
Το ντοκιμαντέρ «Καιρός για ήρωες» της Καλλιόπης Λεγάκη και του Άγγελου Κοβότσου εξιστορεί, μέσα από μια συνάντηση του βετεράνου δημοσιογράφου Ηλία Δημητρακόπουλου με τον σκηνοθέτη Ροβήρο Μανθούλη, τον αγώνα του πρώτου εναντίον της δικτατορίας των συνταγματαρχών, μέσα από την αποκάλυψη της ελληνικής πτυχής του σκανδάλου Watergate. Η συνάντηση έγινε στην Ουάσιγκτον, όπου ο Δημητρακόπουλος ζει μόνιμα.
Παρά την προχωρημένη ηλικία του, συνεχίζει να συγκεντρώνει στοιχεία εναντίον του Χένρι Κίσινγκερ, για να τον οδηγήσει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και να δικαστεί ως εγκληματίας πολέμου. Επιπλέον, δεν δίστασε να εμπλακεί και σε έναν μακροχρόνιο δικαστικό αγώνα εναντίον της CIA. Ο Ροβήρος Μανθούλης είχε συναντήσει και παλαιότερα τον Δημητρακόπουλο, κατά τη διάρκεια συλλογής υλικού για ένα ντοκιμαντέρ με θέμα τον ελληνικό εμφύλιο. Ο ίδιος ο Μανθούλης άλλωστε ήταν που το 2009 πρότεινε στην Καλλιόπη Λεγάκη και τον Αγγελο Κοβότσο να γυρίσουν ντοκιμαντέρ με θέμα τη ζωή του Δημητρακόπουλου.
«Δεχτήκαμε», λένε σήμερα, «γιατί η ιστορία του αγγίζει καυτά θέματα της ελληνικής ιστορίας και φτάνει έως το σήμερα». Ο ίδιος ο Ροβήρος Μανθούλης μας είπε πως «ο Δημητρακόπουλος είναι ένας αδέκαστος άνθρωπος που πίστευε στην αλήθεια, πράγμα που δεν ισχύει πάντα με τους δημοσιογράφους. Καταπιάστηκε με ό,τι θεωρούσε πως ήταν άδικο στην πολιτική. Έκανε ό,τι μπορούσε για να τερματιστεί η δικτατορία». Η Καλλιόπη Λεγάκη συμπληρώνει:
«Σήμερα, που εκτός από την οικονομική βιώνουμε και μια πνευματική κρίση και πολύς κόσμος αναζητά έναν Μεσσία, για εμάς οι πραγματικοί ήρωες είναι οι άνθρωποι της αξιοπρέπειας και του θάρρους, αυτοί που με τις πράξεις τους αλλάζουν τα πράγματα». Και ο Ροβήρος Μανθούλης, με τη μακρά και διεθνή θητεία του στο ντοκιμαντέρ, θυμάται την εποχή που ξεκινούσε να δουλεύει στην Ελλάδα: «Όταν γύρισα από την Αμερική, κανείς από τους παραγωγούς και τους σκηνοθέτες δεν ενδιαφερόταν γι' αυτό το είδος τέχνης, γιατί το ντοκιμαντέρ είναι ένα είδος τέχνης. Ό,τι γυρίζεται χωρίς ηθοποιούς δεν σημαίνει ότι είναι ντοκιμαντέρ, μπορεί να είναι απλώς ρεπορτάζ».
Η Ηρώ Σιαφλιάκη έφερε στη Θεσσαλονίκη την ταινία «Genevieve Clancy -Στιγμές της ζωής», πορτρέτο της Γαλλίδας ποιήτριας και φιλοσόφου Ζενεβιέβ Κλανσί: «Η Κλανσί δεν ξεχώριζε το προσωπικό από το δημόσιο». Και το κύριο ερώτημα φυσικά είναι πώς το έργο της Γαλλίδας φιλοσόφου, που έφυγε από τη ζωή το 2005, μπορεί να εμπνεύσει δράσεις σήμερα, στον καιρό της κρίσης: «Πρέπει να διαρρήξουμε τον χαρακτήρα της κρίσης ως παντοδύναμης και αμετακίνητης, να κάνουμε μια διαφορετική πρόταση γι' αυτά που τώρα αποσιωπούνται», λέει η Ηρώ Σιαφλάκη. Και για τον ρόλο των διανοούμενων σήμερα, στον καιρό της κρίσης, η σκηνοθέτις επισήμανε ότι, σε αντίθεση με τη γενιά του Μάη του '68, όταν η διανόηση έπαιρνε ενεργά θέση, σήμερα «δεν είναι τόσο φανερή η θέση της».
«Τα όνειρα της δημοκρατίας» του Ιρανού Μορτέζα Τζαφάρι είναι ένα ντοκιμαντέρ για επτά Ιρανούς μετανάστες που αναζητούν μια διαφορετική ζωή στην Ευρώπη, με πρώτο σταθμό την Ελλάδα και συγκεκριμένα τη Θεσσαλονίκη, συνειδητοποιώντας όμως ότι η δημοκρατία που φαντάζονταν προτού ξεκινήσουν το ταξίδι είναι πολύ διαφορετική... Ο σκηνοθέτης είχε ως αφετηρία τη δική του προσωπική εμπειρία, αφού και ο ίδιος έφυγε από το Ιράν με πρώτο σταθμό την Ελλάδα. «Δεν ήρθα εδώ για να κάνω σινεμά, αλλά για να γλιτώσω τη ζωή μου».
Το «Επιστροφή στη Χομς» του Σύρου Ταλάλ Ντέρκι, ταινία βραβευμένη στο Φεστιβάλ του Σάντανς, μας μεταφέρει στην «καθημερινότητα» της εμφύλιας σύγκρουσης στη Συρία. Δύο νέοι, 20χρονοι άντρες, μάχονται ενάντια στο καθεστώς του Άσαντ. Ο Μπασέτ είναι ίνδαλμα του ποδοσφαίρου και ταυτόχρονα σπουδαίος τραγουδιστής. Ο Οσάμα είναι δημοσιογράφος και φωτορεπόρτερ. Συμμετέχουν στις ειρηνικές διαμαρτυρίες του 2011, στις πλατείες, φωνάζοντας συνθήματα και τραγουδώντας. Κάποια στιγμή ωστόσο, ο Μπασέτ κοιτά την κάμερα και λέει: «Με τις ειρηνικές διαμαρτυρίες δεν πρόκειται να νικήσουμε». Και θα ακολουθήσει η αιματοχυσία, η καταστροφή, ο θάνατος...
Στα Καλάβρυτα βρέθηκε ο Ηλίας Γιαννακάκης («Καλάβρυτα - Άνθρωποι και σκιές»), προκειμένου να γυρίσει μια ταινία με αφορμή τα 70 χρόνια από το ολοκαύτωμα στην πόλη αυτή. Η Ένωση Καλαβρυτινών πρότεινε στον σκηνοθέτη να κάνει την ταινία, θέτοντας εξ αρχής ένα ζήτημα που διχάζει ακόμα την κοινωνία της πόλης: Οι αντάρτες είχαν αιχμαλωτίσει Γερμανούς, τους οποίους και εκτέλεσαν όταν ναυάγησαν οι διαπραγματεύσεις για ανταλλαγή αιχμαλώτων. Μετά από αυτό, άρχισαν από την πλευρά των Γερμανών τα φοβερά «αντίποινα»... «Το θέμα αυτό ακόμα 'καίει' τους ανθρώπους της πόλης. Κάποιοι λένε ότι εάν δεν είχε προηγηθεί η εκτέλεση, δεν θα συνέβαιναν τα αντίποινα. Άλλοι υποστηρίζουν ότι έτσι κι αλλιώς θα συνέβαιναν», λέει ο Ηλίας Γιαννακάκης.
