Η "κουλτούρα", έχει πει ο Τέρυ Ήγκλετον, ένας από τους πιο ριζοσπαστικούς σύγχρονους στοχαστές, είναι ένας ιδιαίτερα ολισθηρός όρος. Ανάλογα με τις περιστάσεις, μπορεί να είναι βαρυσήμαντος ή επουσιώδης. Στη Χώρα των Βάσκων ή στους δρόμους του Καΐρου μπορεί να φτάσεις στο σημείο να σκοτώσεις ή να πεθάνεις γι' αυτήν. Ή έστω ένας γερός καβγάς μερικές φορές όντως αξίζει για τους U2 ή για τον Μάκη Χριστοδουλόπουλο.
"Κατά μία έννοια είναι αυτό με το οποίο ζούμε, η ίδια η πράξη της νοηματοδότησης, ο ίδιος ο κοινωνικός αέρας που αναπνέουμε... Αν η κουλτούρα άρχισε να αποκτά πιο ζωτική σημασία για τον καπιταλισμό τη δεκαετία του 1960, μέχρι τη δεκαετία του 1990 είχε γίνει σχεδόν ένα μαζί του. Σε έναν κόσμο προέδρων - κινηματογραφικών αστέρων, ερωτικά ελκυστικών εμπορευμάτων, η κουλτούρα, η οικονομική παραγωγή, η πολιτική κυριαρχία και η ιδεολογική προπαγάνδα έμοιαζαν να έχουν συγχωνευθεί.... Η κουλτούρα είχε πάντα σχέση με σημεία και αναπαραστάσεις. Αλλά τώρα έχουμε μια ολόκληρη κοινωνία να δίνει διαρκώς παραστάσεις μπροστά στον καθρέφτη διαμορφώνοντας ανά πάσα στιγμή ένα φασματικό ανεστραμμένο είδωλο του κόσμου της".
Πέρα από τις κακές παραστάσεις που δίνουν εδώ και χρόνια Καμίνης, Κακλαμάνης και εσχάτως ο Σπηλιωτόπουλος στο "σκηνικό" της καθημαγμένης Αθήνας, οι αριστεροί οφείλουν να θέσουν ριζικά διαφορετικές ερωτήσεις που θα φτάνουν στον πυρήνα αυτής της αναπαραστατικής λογικής και τελικά θα τον υπερβαίνουν.
Πώς να περάσεις όμως από τη θεωρία στην πράξη στη βομβαρδισμένη Αθήνα των Μνημονίων; Πού είναι το κρίσιμο νήμα που θα σε οδηγήσει στις επιλογές της επιβίωσης;
Με όρους ηγεμονίας κατά Γκράμσι, όλες οι εμπειρίες αλλά και οι πρακτικές που συναποτελούν την πραγματικότητα μιας κουλτούρας και της πολιτισμικής παραγωγής είναι ακριβώς τα κρίσιμα δεδομένα που οφείλει να λάβει υπόψη της και στα οποία πρέπει να εμπλακεί η Αριστερά. Η ηγεμονία δεν είναι απλώς το αρθρωμένο ανώτερο επίπεδο της "ιδεολογίας". Οι τρόποι ελέγχου τους οποίους ενεργοποιεί δεν είναι μονάχα αυτοί που συνήθως ονομάζουμε "χειραγώγηση". Πρόκειται για ένα σύνολο πρακτικών και προσδοκιών, για τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Η ηγεμονία, λοιπόν, είναι τελικά μια αίσθηση της πραγματικότητας που αποκρυσταλλώνει ταυτόχρονα την κυριαρχία και την υποτέλεια.
Η έμφαση που έδωσε ο Γκράμσι στη δημιουργία μιας εναλλακτικής ηγεμονίας, συνδέοντας διαφορετικές μορφές αγώνα, συμπεριλαμβάνοντας και αυτές τις "στρατηγικές" που δεν θεωρούνται συνήθως πολιτικές, μας οδηγεί στην εκ νέου "ανακάλυψη" της σημασίας της κουλτούρας μέσα από τα καθημερινά ίχνη της...
Αν η Αριστερά παραμείνει στην "τακτοποιημένη" θεωρία της για τον πολιτισμό και τους θεσμούς του και δεν αντιμετωπίσει την ιδεολογικής τάξεως αισθητική ρευστοποίηση, θα έχει χάσει προκαταβολικά την εξαιρετικά κρίσιμη μάχη της ηγεμονίας.
Σήμερα, με το μονοπώλιο του "τηλεοπτικού πολιτισμού" να παράγει μπερλουσκονικό πολτό συνειδήσεων, που θα αποτυπωθεί πλέον και στην κάλπη, το ζήτημα της ηγεμονίας τίθεται με τον πιο πιεστικό και κατηγορηματικό τρόπο για την Αριστερά και τους ανθρώπους της που χαράζουν στρατηγικές επιβίωσης και ανασυγκρότησης.
Και ας μην ξεχνάμε ότι την κρίσιμη δεκαετία του 1980 άνθρωποι από τον χώρο της Αριστεράς έκλειναν τα μάτια (ή, ακόμα χειρότερα, υπήρξαν συνεργοί), δεν έβλεπαν τη λαίλαπα να έρχεται και μιλούσαν με ενθουσιασμό για έναν νέο γαλαξία, μια "νέα βιομηχανία του ελεύθερου χρόνου και του βλέμματος"!
Σήμερα στην Αθήνα η ανθρώπινη απελπισία, η παραζάλη, το βλέμμα της απόγνωσης, το μείγμα φόβου και οργής που αντικρίζει κανείς καθημερινά στους δρόμους αυτής της πόλης απαιτούν από τις δυνάμεις του πολιτισμού να υιοθετήσουν τη λογική της τοπικής, άμεσης δράσης. "Θέλουμε ο πολιτισμός να αφορά τους πολλούς, να γεννιέται από τα κάτω, από όλες τις δυνάμεις της κοινωνίας. Να αναδεικνύει την ιδιοπροσωπία της πόλης, αλλά και να ανοίγεται σε διάλογο με το 'ξένο', είτε αυτό αφορά τους μετανάστες που ζουν στην Αθήνα είτε τον δημιουργικό διάλογο με το εξωτερικό" διαβάζουμε στο πρόγραμμα της Ανοιχτής Πόλης για τον Δήμο της Αθήνας.
Να προσθέσω απλά πως κατά τη γνώμη μου χρειάζονται δράσεις "κομάντο", μικρής κλίμακας και απλωμένες σε όλη την πόλη, όχι στη λογική της "βιτρίνας" του κέντρου και της "βουβής" γειτονιάς.
Είναι πολυτέλεια το βιβλίο για τον άνεργο ή τον φτωχοποιημένο εργαζόμενο; Πού είναι οι "τοπικές" δημοτικές βιβλιοθήκες; Οι δημοτικοί κινηματογράφοι που εγκαταλείφθηκαν ή παραδόθηκαν σε ιδιωτική εκμετάλλευση;
"Τόσο στην κεντρική πολιτική σκηνή όσο και στον Δήμο της Αθήνας το Δημόσιο αποσύρθηκε από τον χώρο του πολιτισμού και της τέχνης και τον παρέδωσε άνευ όρων στην ιδιωτική πρωτοβουλία επιχειρηματιών και ιδρυμάτων. Ταυτόχρονα η πολιτιστική ταυτότητα της πόλης ταυτίζεται με έργα βιτρίνας, που εστιάζονται στο κέντρο της πόλης.
Ως αντίβαρο στον πολιτισμό που οργανώνεται και προτείνεται από τα πάνω, εμείς θέλουμε να δούμε αυτό που αναδύεται σήμερα από νέες δημιουργικές φωνές, να το καταστήσουμε το ισχυρότερο σημείο της ταυτότητας της πόλης. Παρέχουμε χώρο και τεχνική υποστήριξη σε νεανικές ομάδες. (...) Διοργανώνουμε μικρά φεστιβάλ σε διάφορα σημεία της πόλης, για να φέρουμε σε επαφή όσο γίνεται μεγαλύτερο κοινό με τη νεανική δημιουργία".
Στον Δήμο της Αθήνας το "νοικοκύρεμα" του απερχόμενου δημάρχου, η "επιτυχία" που επικαλείται, οδήγησε σε καταργήσεις και συγχωνεύσεις οργανισμών του πολιτισμού, υποβάθμιση της λειτουργίας και του περιεχομένου τους. Η συγχώνευση του Πολιτισμικού Οργανισμού με τον Οργανισμό Νεολαίας και Άθλησης, τον Νοέμβριο του 2011, ήταν ακριβώς στη λογική του μνημονιακού μονόδρομου μαζί με τη συρρίκνωση του αριθμού των εργαζομένων και την περικοπή υπηρεσιών προς τους πολίτες. Η Δημοτική Πινακοθήκη και η Δημοτική Βιβλιοθήκη υποβαθμίστηκαν κάτω από μια ενιαία διεύθυνση...
* Ο Κώστας Τερζής είναι κριτικός κινηματογράφου της "Αυγής", και υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος με την Ανοιχτή Πόλη στην Αθήνα.
