Η Ελισάβετ Χρονοπούλου στο διήγημα «Λεβίδου 3, Κολωνός» της συλλογής διηγημάτων «Ο έτερος εχθρός», που είχε κυκλοφορήσει το 2017 από τις εκδόσεις Πόλις, περιγράφει την πορεία μιας γυναίκας -μάνας, κόρης, αδελφής- που καθώς πάει να περισυλλέξει τα ρούχα του προσφιλούς νεκρού κατά την περίοδο της Κατοχής, απρόσμενα της προσφέρονται δυο-τρεις σταφίδες και εκείνη τις βάζει στο στόμα όλες μαζί προσπαθώντας να χορτάσει την πείνα της σε μια κίνηση ζωτική και βέβηλη ταυτοχρόνως, καθώς η ανάγκη για τροφή του σώματος του ζωντανού όντος υπερνικά το πένθος, ακόμη και την οδύνη του θανάτου. Μια αντίστοιχης έντασης αλλά και αγριότητας σκηνή συναντάμε στις πρώτες σελίδες του μυθιστορήματος της Χρονοπούλου «Επί σκοπώ πλουτισμού». Ο ηλικιωμένος άντρας, ο «παππούς», σέρνεται στο πάτωμα με ένα κομμάτι μισομαγειρεμένο κρέας στο στόμα με το οποίο ξορκίζει τον θάνατο από πείνα, στερώντας το όμως από τα άλλα μέλη της οικογένειας. «Ο παππούς. Σέρνεται στο πάτωμα, στο παγωμένο μωσαϊκό στο δεξί χέρι κρατάει σφιχτά ένα κομμάτι κρέας, τα δάχτυλα στάζουν λίπος και αίμα, ο πατέρας τον κλωτσάει στην κοιλιά, τον κλωτσάει στο πρόσωπο, του πατάει τον καρπό με το πόδι για ν’ αφήσει το κρέας (...) Μισοπεθαμένος παλεύει να γαντζωθεί σ’ αυτόν τον κόσμο».
Είναι άγρια, βίαιη, σκοτεινή, γεμάτη αντιθέσεις η εποχή με την οποία καταπιάνεται η Χρονοπούλου. Με αφορμή μια έρευνα στα αρχεία του Ειδικού Δικαστηρίου Δωσιλόγων Αθηνών της περιόδου 1945-1949, συνδυάζοντας την ιστορική τεκμηρίωση με τη μυθοπλαστική δημιουργικότητα και ελευθερία, γράφει για το φαινόμενο του ελληνικού δωσιλογισμού όχι με τον τρόπο της Ιστορίας αλλά με τους τρόπους της λογοτεχνίας, δημιουργώντας ήρωες σάρκινους και πειστικούς, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με διαχρονικά ερωτήματα για το πώς διαχέεται η βία και για το πώς επιδρά στις ζωές των ανθρώπων ακόμη και όταν αυτές εξελίσσονται πολλές δεκαετίες μετά τα τεκταινόμενα -«απαντώντας» εμμέσως σε ερωτήματα όπως εκείνο το περίφημο του Κυριάκου Μητσοτάκη «τι τον ενδιαφέρει η δολοφονία του Λαμπράκη τον σημερινό 17χρονο;»- και για το πώς εντέλει σε στιγμές μεγάλης ιστορικής πυκνότητας δημιουργούνται δίπολα: από τη μια η αντίσταση, από την άλλη η συνεργασία με τους κατακτητές. Από τη μια η δράση της 17χρονης επονίτισας Αμαλίας, από την άλλη ο Γιώργος Ασλανίδης που πλούτισε όπως τόσοι άλλοι σε βάρος των συμπατριωτών του και όταν τελείωσε η γερμανική κατοχή έμεινε ατιμώρητος να ζει τη ζωή του σαν να μην πάτησε -κυριολεκτικώς- επί πτωμάτων.
«Από τι ανθρώπινο υλικό χτίστηκε η μεταπολεμική Ελλάδα;» αναρωτιέται ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, συγγραφέας του εμβληματικού έργου «Οι Δωσίλογοι - Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής», στο πολύ κατατοπιστικό επίμετρο. Μέσω της λογοτεχνικής ανάπλασης ιστορικών γεγονότων, χρησιμοποιώντας πρωτογενές υλικό αρχείων από τις δίκες των δωσιλόγων, την ατμόσφαιρα και τις πληροφορίες από τις καταθέσεις των μαρτύρων κατηγορίας όσο και υπεράσπισης, δημόσια έγγραφα, ημερολογιακές σημειώσεις, επιστολές και ποιήματα, η Χρονοπούλου συνομιλεί με το χθες με θαυμαστή αμεσότητα επιχειρώντας να ερμηνεύσει την πολιτική συγκυρία και τα πολιτικά γεγονότα που διαμόρφωσαν το πρόσωπο της χώρας από την εποχή της Κατοχής και του Εμφυλίου μέχρι και σήμερα.
Αλλά όλα αυτά δεν θα είχαν τόση βαρύτητα αν δεν κατόρθωνε να δώσει σάρκα και αίμα στους ήρωές της. Να τους τοποθετήσει ως μοναδικότητες μέσα στη λαίλαπα της Ιστορίας. Να αναζητήσει τα ονόματά τους, έστω και μια μικρή αναφορά αυτών, μέσα στα δημόσια έγγραφα για να σφραγίσει το πέρασμά τους από τη ζωή. «(...) αν εγώ, ο ιστορικά αστοιχείωτος, ενδιαφερόμουν τόσο πολύ για την Ιστορία, ήταν επειδή λαχταρούσα να συναντήσω εκεί μέσα την Αμαλία. Να τη βρω έστω σε μια σελίδα, στο περιθώριο μιας σελίδας (...)». Το παρόν είναι «αστοιχείωτο», το παρελθόν όμως εισβάλλει από τις ρωγμές, από τις υπεκφυγές, από τις ένοχες σιωπές. Τα μάτια της κατακρεουργημένης Αμαλίας μάς κοιτάζουν από αυτό το παρελθόν με την ίδια αδυσώπητη σπαρακτική δύναμη που μας κοίταξαν οι 200 της Καισαριανής 80 χρόνια μετά τον θάνατό τους σε ένα φωτογραφικό στιγμιότυπο που περικλείει τη στιγμή αλλά και όλο το αιματοβαμμένο πριν και όλο αυτό που θα ερχόταν μετά και που είναι ακόμη εδώ. Γι’ αυτό το εδώ μιλάει η Χρονοπούλου. Για ένα συλλογικό τραύμα αντιστροφής της πραγματικότητας και ατιμωρησίας. Για ένα έγκλημα που το μέγεθός του δεν έχει αποκαλυφθεί ακόμα.
Με πισωγυρίσματα στον χρόνο, εναλλασσόμενες αφηγήσεις, περίσσεια συναισθήματος, πλήρη έλεγχο του πολυσχιδούς υλικού της, η Χρονοπούλου δίχως να φοβάται μην τη «ρουφήξει» το δράμα και δίχως να ηθικολογεί ανατέμνει μια ηθική επιλογή: τη βία ως απάντηση στην ατιμώρητη βία. Είναι απόδοση δικαιοσύνης ή ένα νέο έγκλημα; Πού αρχίζει και πού τελειώνει η ατομική ευθύνη; Για πόσο ακόμη θα βαδίζουν αγέρωχα προς τον θάνατο οι αδικαίωτοι νεκροί;
Info
Ελισάβετ Χρονοπούλου,
«Επί σκοπώ πλουτισμού»
Εκδόσεις Πόλις
Σελίδες: 208
Τιμή: 16 ευρώ
