«Έρημη, δίχως φίλους, δίχως άντρα, πήρα μονάχη το στερνό στρατί.
Φίλος κανείς να κλάψει το χαμό μου, μέχρι κι ο ήλιος με έχει πια αρνηθεί».
Από τον κομμό της Αντιγόνης, σε μετάφραση (ανέκδοτη) Λ.Σ.Π.
Για την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή έγραψα πρόσφατα, με αφορμή την παράσταση του Γερμανού Ulrich Rasche στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Δεν θα επαναλάβω σήμερα όσα περιλάμβανα στην ανάλυση της τραγωδίας. Θα επιχειρήσω μόνο μια συμπληρωματική έκθεση κάποιων βασικών σημείων.
Η παλιά άποψη που ισοζυγίζει το δίκιο της Αντιγόνης και του Κρέοντα με το έωλο επιχείρημα ότι η μεν υπερασπίζεται το φυσικό δίκαιο και ο δε το θετό δίκαιο της πόλεως ήδη επανελέγχεται ως ασύστατη. Το λεγόμενο φυσικό δίκαιο δεν υπάρχει ως έννοια στην ελληνική αρχαιότητα. Είναι μια κατασκευή των νεότερων χρόνων, που επινοήθηκε ως όπλο στη διαμάχη του Πάπα με τον αυτοκράτορα για την κυριαρχία στην Ευρώπη. Η τραγωδία του Σοφοκλή είναι σκανδαλωδώς γραμμένη από την πλευρά της Αντιγόνης. Η Αντιγόνη υπερασπίζεται το δίκαιο των νεκρών, ενώ ο Κρέων σε καμία περίπτωση δεν εκπροσωπεί το κοινόν της πόλεως. Δεν έχει συγκαλέσει συνέλευση του λαού της Θήβας για να συναποφασίσουν το άταφο ή μη του Πολυνείκη. Καλεί σε σύσκεψη μόνο τους πρεσβύτερους, γέροντες «δικούς του», αυτούς που τον στηρίζουν πολιτικά, όπως ο ίδιος δηλώνει καθαρά, σε ανύποπτη στιγμή. Πώς λοιπόν ο Κρέων εκπροσωπεί το δίκαιο της πόλεως; Από πού προκύπτει αυτό; Ένας τύραννος είναι, με το οξύμωρον, μάλιστα, ότι ανέλαβε την εξουσία ως ο πλησιέστερος συγγενής και επίτροπος της ανήλικης κληρονόμου του θρόνου Αντιγόνης!
Ακόμη περισσότερο, καλώντας τους «δικούς του» ανθρώπους, ο Κρέων διακόπτει βάναυσα μια ευχαριστήρια τελετή προς τιμήν του Διόνυσου που έσωσε την πόλη και την οποία οι πρεσβύτεροι ήταν έτοιμοι να του αφιερώσουν. Διαπράττει έτσι μια τεράστια προσβολή σε βάρος του Διόνυσου, σωτήρα της Θήβας, κάτι που ασφαλώς δεν πρόκειται να μείνει αναπάντητο από τον θεό.
Ο Διόνυσος έρχεται στη Θήβα
Λίγα για τον Διόνυσο. Η αθέατη παρουσία του «πληροί» με πνεύμα θεού την τραγωδία της «Αντιγόνης», ενώ απουσιάζει αντίστοιχα κάθε μνεία στον θεό Απόλλωνα (οφείλω αυτήν την οξεία παρατήρηση, αναπάντητη μέχρι στιγμής, στον αείμνηστο Μίνωα Βολανάκη).
Ο Διόνυσος είναι ένας θεός με τραυματική γέννηση και εξίσου τραυματική παιδική ηλικία. Τέκνο του Διός, τον απέσπασε βίαια από την κοιλιά της θνήσκουσας μητέρας του Σεμέλης (όνομα φρυγικό που στις σλαβικές γλώσσες σημαίνει Γη) και τον έραψε μέσα στον μηρό του ο Ζευς, από όπου ξαναγεννήθηκε. Στη συνέχεια, και ενώ ήταν ακόμη νήπιο, η ζηλόφθονη Ήρα έστειλε τους Τιτάνες οι οποίοι το παρέσυραν, το σκότωσαν, το τεμάχισαν και το πέρασαν σε σούβλες για να το ψήσουν. Πρόλαβε, όμως, ο Ζευς να κεραυνώσει τους Τιτάνες (που από την τέφρα τους, σύμφωνα με τους Ορφικούς, ξεπήδησε... το ανθρώπινο γένος), να αποκαταστήσει το σπαραγμένο σώμα του νήπιου Διόνυσου και να τον αναστήσει ακέραιο. Η λατρεία του Διόνυσου ως θεού, τέκνου του Διός, εξαπλώνεται παντού στην Ελλάδα εκτός από τη Θήβα, όπου η κυβερνώσα μερίδα του Κρέοντα αρνείται να τον αναγνωρίσει επίσημα ως τέκνο θεού.
Η άφιξή του στη Θήβα, όπου έρχεται για να διεκδικήσει τη γέννησή του εκ Διός και να καθιερώσει τη λατρεία του ως θεού, συμπίπτει με τα δραματικά πολεμικά γεγονότα. Ο Διόνυσος, με την τραυματική γέννηση και παιδική ηλικία, έχει έρθει στη Θήβα για να «ξαναγεννηθεί» -όπως θα έλεγε η σύγχρονη ψυχανάλυση- από μια φιλική και όχι απορριπτική μήτρα γυναίκας.
Σκηνοθεσία που σέβεται απόλυτα τον μύθο
Σε ολόκληρη τη Θήβα η μόνη γυναίκα που δέχεται να «πάρει επάνω της» τον θεό Διόνυσο και να τον «εξανθρωπίσει» είναι η Αντιγόνη. Η αντίστασή της στον θεομάχο τύραννο Κρέοντα που προσβάλλει τον θεό Διόνυσο είναι -όπως έγραφα πρόσφατα- «το μπόι του ανθρώπου που ψηλώνει τα βουνά και ο στύλος, ταυτόχρονα, που κρατάει στη θέση του τον ουρανό, για να μην πέσει και συντρίψει ολόκληρη την κοινότητα των ανθρώπων».
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της «Αντιγόνης»: η αντίσταση στην τυραννία. Το νόημα βγαίνει από την παράσταση του Θέμου Μουμουλίδη, κι αυτό για μένα είναι το σημαντικότερο.
Παρακολουθήσαμε την «Αντιγόνη» που σκηνοθέτησε ο Θέμης Μουμουλίδης στη θεατρικά βατή μετάφραση της Παναγιώτας Πανταζή, κίνηση της Πατρίσιας Απέργη, με ένα επιτελείο πολύ καλών ηθοποιών και συνεργατών. Μια σκηνοθεσία που σέβεται απόλυτα τον μύθο και τον χειρισμό του από τον ποιητή, χωρίς άσκεπτους νεωτερισμούς και ματαιόσπουδες ενέσεις εκσυγχρονισμού.
Οι ρόλοι δίνονται ακέραιοι, όχι κατακερματισμένοι. Η Αντιγόνη της Λένας Παπαληγούρα είναι γνήσια τραγική στη φωνή, στην κίνηση, στη στάση, με μια επιφάνεια ήρεμης θάλασσας και με ασίγαστη εσωτερική καύση. Η Ισμήνη της Λίλας Μπακλέση είναι μια αυθεντική, πολύ ανθρώπινη Ισμήνη. Ο Κρέων του Μελέτη Ηλία είναι ο... γνωστός μας τύραννος, με την αιώνια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας και με το γυροσκοπικό, περίτρομο βλέμμα του να επισκοπεί. Ο ερωτευμένος και ταυτόχρονα «συνετός», μέχρι το βίαιο ξέσπασμα της οργισμένης νιότης του, Αίμων του Γιώργου Νούση γίνεται άμεσα συγκινητικός. Ο Μιχάλης Οικονόμου (Φύλακας) δίνει λαμπρά έναν αναγνωρίσιμο ανθρωπολογικό τύπο, κράμα αφέλειας, πονηριάς και θράσους. Ο Θανάσης Δόβρης (πρώτος πολίτης) περισσότερο από επαρκής. Ο άγγελος (Ιώβη Φραγκάτου) εντελής, δοσμένος με οικονομία, ο εξάγγελος (Βαγγέλης Σαλευρής) με μέτρο και ρυθμό, «σωστός», η Ευρυδίκη της Λένας Μποζάκη πειστική στη λιτότητά της. Ο χορός είναι εύρυθμος και αισθητικά ικανοποιητικός.
Τα σκηνικά (Μικαέλα Λιακατά) και τα κοστούμια (Βασιλική Σύρμα) είναι μέσα στο πνεύμα της σκηνοθεσίας. Οι φωτισμοί (Νίκος Σωτηρόπουλος) και η μουσική (Σταύρος Γασπαράτος) σκέπουν το οικοδόμημά της.
