Το έργο του Ροζέ Βιτράκ «Βικτόρ ή τα παιδιά στην εξουσία» παρουσιάστηκε πρώτη φορά από επαγγελματικό θίασο στο Παρίσι τον Δεκέμβριο του 1928. Στην πραγματικότητα είχε γραφτεί τουλάχιστον μια δεκαετία νωρίτερα, σε μια πρώτη εκδοχή, όταν ο Βιτράκ ήταν ακόμη μαθητής Λυκείου και είχε ως στόχο τη σάτιρα ενός καθηγητή του. Αργότερα το επεξεργάστηκε. Αλλά τι είναι τελικά αυτό το έργο που άλλαξε τα δεδομένα του παγκόσμιου θεάτρου; Πολλοί το κατατάσσουν στο θέατρο του παραλόγου ή στο υπερρεαλιστικό κίνημα που ίδρυσαν ο Αντρέ Μπρετόν και ο Τριστάν Τζαρά. Είναι έτσι; Μπορεί.
Διαχρονική κριτική
Θα ήταν, όμως, ενδιαφέρον να δούμε αυτό το έργο κάτω από ένα άλλο πρίσμα, ως μια καταλυτική σάτιρα του παιδαγωγικού μοντέλου που εισηγούνταν ο πρωτεργάτης του Διαφωτισμού Ζαν-Ζακ Ρουσό στο μυθιστόρημά του «Αιμίλιος ή η αγωγή». Ένα παιδαγωγικό και παιδευτικό μοντέλο που με εργαλείο τον «ορθό λόγο» απέβλεπε να κάνει τον αθώο «φυσικό άνθρωπο», όπως πίστευε ο Ρουσό, ικανό να ζήσει μέσα στη διεφθαρμένη κοινωνία. Αυτό το ολιστικό σύστημα του Ρουσό με τους αυστηρούς κανόνες είχε εισαχθεί τότε στη δημόσια εκπαίδευση της Γαλλίας, προκαλώντας τη δυσφορία των μαθητών. Κάτω από αυτήν την προοπτική το έργο του Βιτράκ βρίσκεται στην καρδιά του «μοντέρνου» και αποκτά τη σημασία μιας καταλυτικής σάτιρας και κριτικής όλων των δυτικών δομών εξουσίας. Αυτό εξηγεί και την αντοχή του στον χρόνο.
Στον «Βικτόρ» ο κεντρικός ήρωας είναι ένα εννιάχρονο παιδί με σώμα ενήλικα που δυσφορεί στην προοπτική να γίνει ενήλικας, να μπει στον διεφθαρμένο κόσμο των μεγάλων και να ταυτιστεί με το ψέμα τους. Αφιερώνεται, αντίθετα, στην αποκάλυψη του ψέματος, κάτι που σημαίνει θάνατο για τον ίδιο, και το ξέρει. Ο Βικτόρ επιστρατεύει, μέσω του συγγραφέα του, όλο το οπλοστάσιο του υπερρεαλισμού, του αστικού δράματος και της φάρσας για να κατορθώσει να μην μεγαλώσει. Αν υπάρχει ένα υπερρεαλιστικό, επαναστατικό στοιχείο στο έργο του Βιτράκ, είναι αυτό: μια ολική ανατροπή των δεδομένων σχέσεων του συγγραφέα με τους ήρωές του. Ο ήρωας του έργου εδώ παίρνει την κατάσταση στα χέρια του, χειρίζεται τον ίδιο τον συγγραφέα του σαν ανθρώπινη μαριονέτα και του υπαγορεύει τα δικά του λόγια, που ηχούν σαν μια παράδοξη, δυσοίωνη για την ανθρωπότητα προφητεία: «Δεν υπάρχουν πια παιδιά. Εγώ, ο Βιτράκ-Βικτόρ, είμαι το τελευταίο εσταυρωμένο αληθινό παιδί. Όλοι οι άλλοι γύρω μου είσαστε ξύλινοι φασουλήδες».
Μια ανελέητη σάτιρα
Στο Θέατρο Σταθμός (μια μεγάλη παραγωγή του Πολιτισμός Σταθμός Θέατρο) παρακολουθήσαμε την παράσταση του «Βικτόρ». Η ευφάνταστη, ευρηματική σκηνοθεσία του Κώστα Παπακωνσταντίνου (κίνηση του Ηλία Χατζηγεωργίου) έκρυβε με επιμέλεια πίσω από το ψευδεπίγραφο ύφος ενός «έργου σαλονιού» τα μαχαίρια της ανελέητης σάτιρας του συγγραφέα. Για να τα αφήνει ξαφνικά να λάμπουν γυμνά στα χέρια της εκπληκτικής -δεν βρίσκω άλλη λέξη- βραβευμένης μετάφρασης του Δημήτρη Ντάσκα.
Οι ρόλοι διδάχθηκαν και εκτελέστηκαν με ποιητική φαντασία, ρυθμό και λόγο. Ο Μάνος Καρατζογιάννης ως «Βικτόρ» διαπρέπει σε όλους τους τόνους και όλα τα υφολογικά ημιτόνια, δραματικό, κωμικό, μπουρλέσκ, μπουφόνικο. Ένας περιστρεφόμενος σαν «κύλινδρος ρεβόλβερ» με μια σφαίρα, πλήρης ρόλος. Η εξάχρονη Εστέρ, το διαβολικό θηλυκό του ομόλογο, δίνεται ομότροπα, με σπαρακτικά υπονομευμένη «σοβαρότητα» και «παιδικότητα», από την εξαιρετικά ταλαντούχα Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη. Ο Θανάσης Χαλκιάς και η Τζίνη Παπαδοπούλου (Σαρλ, Εμιλί) πλάθουν γλαφυρά το ανεκδιήγητο, αλλοπρόσαλλο αστικό ζευγάρι των «τρομερών γονιών» του Βικτόρ. Η Νεκταρία Γιαννουδάκη και ο Θανάσης Βλαβιανός (Αντουάν, Τερέζ) είναι το άλλο, «χαμένο στη μετάφραση» κατά την κοινή έκφραση, αστικό ζευγάρι των «τρομερών γονιών» της Εστέρ. Ο Δημήτρης Φραγκιόγλου σκιτσάρει απολαυστικά ως αστεία καρικατούρα τον πολεμοκάπηλο στρατηγό και η Μαριάννα Ντίρου σκιαγραφεί με τέχνη μια έκτακτη φιγούρα καμαριέρας από οπερέτα. Η εκλεκτή Αγγελική Μαρίνου, ως Ίντα Νεκροβάρ ή «περδομένη καλλονή», φωτογραφίζει «ενσταντανέ» την επίσκεψη στην αστική κοσμική βεγγέρα ενός ακάλεστου, δύσοσμου, κωμικού και συνάμα τρομακτικού θανάτου.
Τα ωραία σκηνικά της Βίκυς Πάντζιου και τα κοστούμια της Βασιλικής Σύρμα είναι διαχρονικά, οι φωτισμοί του Γιώργου Αγιαννίτη ατμοσφαιρικοί και η μουσική του Τηλέμαχου Μούσα πάντα ακμαία.
