Η πρωτοποριακή για τα ελληνικά δεδομένα έκθεση εικαστικών έργων της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση με την ονομασία Plasmata είχε ξεκινήσει πέρσι ως μια συλλογική παρουσίαση καλλιτεχνικών εγκαταστάσεων στο Πεδίον του Άρεως. Είχε προηγηθεί το φεστιβάλ «You and AI» το 2021, αλλά φέτος η έκθεση βρήκε την ταυτότητα και τον προσανατολισμό της στην πόλη των Ιωαννίνων, όπου αναγεννήθηκε μέσα από φιλόδοξες καλλιτεχνικές προτάσεις. Παρά την ακατάπαυστη βροχόπτωση, που ακύρωσε πολλές ζωντανές εκδηλώσεις που είχαν ετοιμάσει με κόπο οι άνθρωποι της παραγωγής, τα ενδιαφέροντα και πολυδιάστατα έργα των καλλιτεχνών παρουσιάστηκαν στην ολότητά τους σε δημοσιογράφους, σε επισκέπτες, σε τοπικούς φορείς και -φυσικά- στους κατοίκους της πόλης. Τα φετινά Plasmata δεν βασίζονται τόσο πολύ στα ευρηματικά visuals σε υπερμεγέθεις LED οθόνες, αλλά αυτή τη φορά χρησιμοποιούν παράδοξα υλικά, δέρματα, μανιτάρια που αναπτύσσονται, αλγοριθμικές φωνές και γλυπτά. Παράλληλα, μέσα απ’ το υδάτινο στοιχείο, την πέτρα και τις υβριδικές αναπαραστάσεις μύθων, αποκτούν πνοή τα αρχέγονα μυστικά του τόπου. Η επιτυχία της έκθεσης έγκειται στην προσεκτική τοποθέτηση των έργων σε σημεία της παραλίμνιας διαδρομής, όπου τα πλατάνια και το γρασίδι μοιάζουν να συμπληρώνουν και να αγκαλιάζουν την προσωρινή ανθρώπινη παρέμβαση. Ο επισκέπτης καλείται να περιπλανηθεί σε 29 διαφορετικούς σταθμούς, σε μια διαδρομή κατά μήκος του Κάστρου και της λίμνης, σε 10 τοπόσημα της περιοχής. Τα 19 έργα (εκ των οποίων τα 11 παρουσιάζονται για πρώτη φορά) γεφυρώνουν τον μηχανικό πειραματισμό με τους αυθεντικούς φολκλόρ μύθους, συνδέουν την Tεχνητή Nοημοσύνη με την αναλογική επεξεργασία των φυσικών υλικών και δημιουργούν έναν δίαυλο διαλόγου ανάμεσα στην προφορική παράδοση και την ψηφιακή μνήμη. Αυτά τα Plasmata, που είναι ανθρώπινα, παράξενα, ψηφιακά και μεταφυσικά, όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά οι άνθρωποι της παραγωγής, παρατάσσονται διακριτικά στην εμβληματική περιοχή και δίχως να αλλοιώνουν στο ελάχιστο τη φυσική ομορφιά.
Αναμνήσεις από το μέλλον
Ο επισκέπτης της έκθεσης θα έχει την ευκαιρία να χαθεί σε μια μικρή ζώνη του λυκόφωτος από ζωντανές δημιουργίες που σε προκαλούν να αναμετρηθείς μαζί τους, ακόμη κι αν δεν καταφέρεις να επικοινωνήσεις με όλες. Οι εγκαταστάσεις σε πείθουν να ονειρευτείς την ιστορία του τόπου και ίσως να προβληματιστείς για το μέλλον των εικαστικών τεχνών. Οι καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες που συμμετείχαν πειραματίστηκαν ελεύθερα με τις μεταβαλλόμενες εικόνες, τα γλυπτά, τις οσμές και τα ηχητικά εφέ, χρησιμοποιώντας νέες τεχνολογίες για να διευρύνουν τον συναισθηματικό αντίκτυπο του έργου και να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε (ή να διαχειριστούμε) την επερχόμενη αλλαγή. Το αν η επέλαση της Tεχνητής Nοημοσύνης στο κοντινό μέλλον σε κάθε πτυχή της δημιουργίας αποτελεί ελπιδοφόρο γεγονός, απομένει να εκτιμηθεί (προσωπικά είμαι πολύ επιφυλακτικός). Στα Plasmata, η Α.Ι. χρησιμοποιείται για την ταξινόμηση, την επεξεργασία και τη δημιουργία ρεαλιστικών αναπαραστάσεων του ονειρικού κόσμου και μέσω αυτής εξερευνάται η παράδοση και οι παραισθήσεις της μνήμης, μέσω μιας εναλλακτικής θεώρησης για τη σχέση τεχνολογίας και δημιουργίας.
Η κριτική αποτίμηση και μια ευχή
Θεωρώ ότι το πιο ουσιαστικό έργο της έκθεσης είναι η «Μέδουσα» της Κατερίνας Κομιανού, όπου τα λαστιχένια μαλλιά που επιπλέουν δίπλα στα φύκια σε συνδυασμό με την οθόνη που αποτυπώνει το μυθικό πλάσμα του βυθού φέρνoυν στην επιφάνεια τη μνήμη των γυναικοκτονιών στη λίμνη. Έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον η ζωντανή παγανιστική περφόρμανς «thehead/Zéte» του Πάνου Σκλαβενίτη, με τους ηθοποιούς σε διονυσιακή νιρβάνα. Εντυπωσιακή επίσης είναι και η προσομοίωση με τίτλο «Flare» του John Gerrald, με τη φλεγόμενη σημαία να μοιάζει να είναι τοποθετημένη εντός της λίμνης ενώ η οπτική παραίσθηση δίνει επιπλέον διαστάσεις στο νερό. Το Transfiguration της συλλογικότητας Universal Everything είναι ένα ανεξάντλητο ψηφιακό έργο που επικοινωνεί ευθέως με τις αισθήσεις και τον νου. Σχεδόν μαγική είναι και η οσφρητική εγκατάσταση BugSim (Pheromone Spa) του Θεόκλητου Τριανταφυλλίδη, όπου μέσα στη βλάστηση και στα ανθοφόρα φυτά υπάρχει ένα εύθραυστο οικοσύστημα οργανισμών που αναδίδει οσμές και ερεθίζει τις αισθήσεις του επισκέπτη προκαλώντας έναν πολύτιμο περιβαλλοντολογικό στοχασμό. Επίσης, είναι εκπληκτική η έμπνευση της Μαρίας Βαρελά «filo» όπου μέσα από την επεξεργασία του σύρματος μεγεθύνει πάνω στον βράχο ένα κόσμημα που στερέωνε την παραδοσιακή φορεσιά των αρχών του 19ου αιώνα που περνούσε από μητέρα σε κόρη - μια ευφυής σύμπνοια τεχνολογίας και παραδοσιακής τεχνικής.
Από την άλλη, έχω την εντύπωση ότι η ηχητική εγκατάσταση «Wandering Mind» δεν επιβεβαιώνει τις υποσχέσεις, καθώς βρήκα βεβιασμένη και αχρείαστη την αλγοριθμική πολυφωνία στο νεκρώσιμο «The Passing» των Maenads αφού το ηπειρώτικο μοιρολόι είναι κάτι πολύ ζωντανό και αληθινό για να επιτρέπει υβριδικές προσεγγίσεις, ενώ το αδιαμφισβήτητα κυρίαρχο και υπερφιλόδοξο «ΜΑΝΑ» της καλλιτεχνικής διευθύντριας Αφροδίτης Παναγιωτάκου και του σχεδιαστή ήχου Μανώλη Μανουσάκη, μια δεκαπεντάλεπτη περιήγηση στις σήραγγες ενός καταφυγίου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, είναι μια ενδιαφέρουσα εμπειρία, αλλά ο ψυχαναγκασμός για υποβολή του επισκέπτη και η τάση για εύκολες εντυπώσεις αφαίρεσε από την εξομολογητική φύση ενός έργου, που ως βιωματικό (τα Ιωάννινα είναι η ιδιαίτερη πατρίδα της Α. Παναγιωτάκου και το έργο είναι φόρος τιμής στη μητέρα και στον παππού της) θα όφειλε να μιλάει από καρδιάς και ίσως να μην χρειαζόταν να υποχρεώνει τον θεατή σε μια πειθαρχημένη artsy διαδρομή.
Οι πληροφορίες
Είναι άξιοι συγχαρητηρίων οι επιμελητές της έκθεσης Πρόδρομος Τσιαβός, Δάφνη Δραγώνα και Γιώργος Τζιρτζιλάκης που έδωσαν πνοή στην έκθεση, η οποία θα διαρκέσει μέχρι τις 9 Ιουλίου και θα υποδέχεται καθημερινά τους επισκέπτες από τις 6 μ.μ. μέχρι τα μεσάνυχτα, με ελεύθερη είσοδο. Ποικίλες συζητήσεις, performances και workshops θα συμπληρώνουν το καθημερινό πρόγραμμα, ενώ το μουσικό κομμάτι έχει επιμεληθεί το Movement Radio.
* Στην έκθεση συμμετέχουν με έργα τους οι: Μαρία Βαρελά, Νικομάχη Καρακωστάνογλου, Κατερίνα Κομιανού, Μαρία Λουίζου, Αφροδίτη Παναγιωτάκου και Μανώλης Μανουσάκης, Μαλβίνα Παναγιωτίδη, Πάνος Σκλαβενίτης, Στεφανία Στρούζα, Θεόκλητος Τριανταφυλλίδης, Entangled Others, Matthias Fritsch, John Gerrard, Alexandra Daisy Ginsberg, Christian Mio Loclair, Maenads, Matthew Niederhauser & Marc Da Costa, slow immediate, Universal Everything, WordMord.
