Εκτός από ταινίες του Τζεφιρέλι και του Γκίμπσον, που ξεπήδησαν μέσα από τη μυθολογία της Παλαιάς Διαθήκης, υπάρχουν και κινηματογραφικές δημιουργίες που ξεφεύγουν από τις χλαμύδες και εστιάζουν στην ουσία της πνευματικότητας
Μια από τις πιο συγκλονιστικές ταινίες της περασμένης δεκαετίας είναι το «Beyond the hills» (Πίσω από τους λόφους, 2012) του Ρουμάνου Cristian Mungiu (υπέγραψε το «4 months, 3 weeks and 2 days»), που αφηγείται την ιστορία δύο νεαρών φιλενάδων οι οποίες μεγάλωσαν στο ίδιο ορφανοτροφείο. Η μια θα μεταναστεύσει στη Γερμανία, όπου τελικά θα βρει τον Θεό. Ως καλόγρια πλέον, θα φιλοξενήσει στο μοναστήρι όπου ζει την πρώην φίλη της, την οποία οι υπόλοιποι στο μοναστήρι θα θεωρήσουν δαιμονισμένη και θα την υποβάλουν σε έναν βασανιστήριο εξορκισμό. Μια ρεαλιστική παραβολή πάνω στην ιδέα της τιμωρίας και του μοντέρνου σκοταδισμού, με αδιανόητη κατάληξη στο φινάλε.
Τον ρεαλισμό και την κατακτημένη σοφία του ρουμανικού φιλμ μοιράζεται και το γερμανικό «The station of the Cross» (Οι σταθμοί του Σταυρού, 2014) του Dietrich Brüggemann. Σε αυτή την ιστορία η 14χρονη Μαρία μαθαίνει από μικρή το αυταρχικό πρόσωπο του χριστιανισμού και υιοθετεί την ιδέα πως το σώμα της ανήκει μόνο στον Ιησού. Η Μαρία θα βιώσει τις 14 στάσεις του Σταυρού μέσα από ισάριθμες σκηνές. Ο Γολγοθάς της ανήλικης μαθήτριας είναι σοκαριστικός. Ο δρόμος για την ενσάρκωση των Παθών είναι μια κατάβαση στην Κόλαση και στην πνευματική αστάθεια. Η ακραία αφοσίωση χαρτογραφείται από σκηνές που προκαλούν σφίξιμο στο στομάχι, καθώς η μικρή οδηγείται στην αποξένωση και τελικά στην ατομική της «θέωση». Η εστέτ αδιαλλαξία του δημιουργού του συγγενεύει έντονα με το «Δαμάζοντας τα κύματα» (1996) του Λαρς Φον Τρίερ, κυρίως για τον τρόπο που προσεγγίζει την αποξένωση των ηρώων και προκαλεί τις αντοχές του θεατή σε επίπεδο ταύτισης με τη βασανισμένη ηρωίδα.
Άξιο λόγου, επίσης, είναι και το «Hadewijch» (Χάντεβιτς, 2009) του Bruno Dumont, στο οποίο μια καθολική μοναχή που έχει ορκιστεί να μείνει παρθένα θα γνωρίσει έναν νεαρό μουσουλμάνο και θα παρευρεθεί στις λατρευτικές τελετές του Ισλάμ. Ο νεωτεριστής σκηνοθέτης ανατρέπει τις πατροπαράδοτες ιδέες σχετικά με το τι αντιλαμβανόμαστε ως πίστη και τι είναι τρομοκρατία. Ταινία με βαθύτατη φιλοσοφική διάσταση και πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης.
Οι αμφιβολίες των πιστών
Η αέναη φιλοσοφική μάχη ανάμεσα στον Iερέα και στη σιωπή του Θεού είναι η ραχοκοκαλιά του γαλλικού δράματος «Of Gods and Men» (Ενώπιον Θεών και Ανθρώπων, 2010) του Xavier Beauvois. Η ταινία διαδραματίζεται μέσα σε ένα μοναστήρι στα βουνά της Bόρειας Αφρικής, όπου βρίσκονται κλεισμένοι οκτώ μοναχοί, σε αρμονία με τους αδελφούς τους μουσουλμάνους. Όταν ένα συνεργείο από ξένους εργάτες σφαγιάζεται από εξτρεμιστές, ο στρατός θα προσφερθεί να φυγαδεύσει τους μοναχούς. Εκείνοι αναρωτιούνται αν θα πρέπει να εγκαταλείψουν το μοναστήρι ή να προσευχηθούν μέχρι να ακούσουν τι πρέπει να κάνουν. Η ταινία, η οποία εμπνεύστηκε από τη ζωή των Κιστερκιανών μοναχών που ζούσαν στην Αλγερία, είναι ένα κλειστοφοβικό δράμα που θέτει δύσκολα ερωτήματα για τον εκκλησιαστικό ρόλο και τη μεταμέλεια σε καθεστώς πολέμου.
Ξεχωριστής σημασίας είναι και το «Ida» (Ίντα, 2013) του Pawel Pawlikowski. Πρόκειται για την ιστορία της Άννα, που μεγάλωσε με Πολωνές καλόγριες. Η Άννα, λίγο πριν ασπαστεί τον μοναχισμό, ταξιδεύει για να επισκεφθεί τη συγγενή της, η οποία την ενημερώνει για την εβραϊκή της καταγωγή. Οι δυο κοπέλες ξεκινούν να ανακαλύψουν τα κρυμμένα οικογενειακά μυστικά τους, που θα κλονίσουν όσα οι ίδιες πίστευαν για τις ζωές τους και για το ποιες είναι πραγματικά. Ασπρόμαυρο υπαρξιακό δράμα υψηλής κλάσης, που λειτουργεί ως χαμηλόφωνος στοχασμός πάνω στα ιδανικά και στην παράδοση της πίστης που διαμορφώνει το κοινωνικό πλαίσιο.
Χωρίς τις κοσμογονικές διαστάσεις του Pawlikowski, αλλά με μπόλικο ανθρωποκεντρικό ενδιαφέρον, η Agnieszka Holland σκηνοθετεί το «The third miracle» (Το τρίτο θαύμα, 1999), με πρωταγωνιστή τον Εντ Χάρις στον ρόλο ενός σκεπτικιστή ιερέα που αναλαμβάνει να εξιχνιάσει μια υπόθεση, σύμφωνα με την οποία ένα κορίτσι με ανίατη ασθένεια γιατρεύτηκε όταν έσταξε πάνω της το αίμα του αγάλματος της Παρθένου. Ένα βαθύ δράμα για τον διχασμό του ιερέα ανάμεσα στις κοσμικές αλήθειες και στο δόγμα.
Οι ποιητές της εικόνας
Το 2011 ο Bella Tarr υπέγραψε το κύκνειο άσμα της καριέρας του, το «Turin’s horse» (Το άλογο του Τορίνο), μια κρυπτική μυσταγωγία με υποβλητική δύναμη. Ένα ασπρόμαυρο δοκίμιο άδειο από διαλόγους και δράση, με μια υπνωτική παρατήρηση μιας άγονης στατικότητας δύο ανώνυμων χαρακτήρων σε ένα πέτρινο σπίτι για έξι μέρες, με τη μινιμαλιστική μουσική και τον αφύσικο αέρα που λυσσομανάει να ντύνουν μουσικά αυτή την παράτολμη αλληγορία. Ο έκπτωτος ανθρώπινος πολιτισμός σε «κενό σκοτάδι», η ρήξη με το Θείο και η μανία της φύσης. Όπως αναφέρει στην εισαγωγή ο Tarr: «Ο Νίτσε έκλαψε με λυγμούς όταν αγκάλιασε ένα άλογο που χτυπήθηκε από τον ιδιοκτήτη του. Λίγο μετά θα παραδεχτεί τη φιλοσοφική του ήττα και θα παραδοθεί στην αφασία». Η εικονοπλασία της ταινίας προσδίδει φιλοσοφική βαρύτητα σε μια ιστορία που δεν είδαμε, αυτή ενός φιλοσόφου σε ολική κατάρρευση. Η στείρα καθημερινότητα των δύο ηρώων είναι η αρχή ενός βιβλικού ολέθρου.
Η ταινία του Ούγγρου εικονοκλάστη στέκεται επάξια δίπλα σε ποιητές της εικόνας, όπως ο Carl Dreyer, που το 1955 σκηνοθέτησε το δωρικό αριστούργημα «Ordet». Η παρατήρηση ενός απολιθωμένου κόσμου είναι η παλέτα για μια σπουδαία δημιουργία σύγχρονου υπαρξισμού. Ο μεγάλος Dreyer κινηματογραφεί τους ανθρώπους σαν έγχορδα σε κονσέρτο δωματίου. Ο φακός παρατηρεί αόρατος, σχηματίζει συμμετρικά πλάνα και αφουγκράζεται τις λεπτές αποχρώσεις στη συμπεριφορά τους. Η αποθέωση του συμβολικού σινεμά, με σκηνές παραταγμένες με αρχοντιά και σοφία. Υπερβατικό είναι και το «Tree of life» (Το δέντρο της ζωής, 2001) του Terrence Malick, ένα φιλμ-δοκίμιο που φιλοδοξεί να συνταιριάσει το φιλοσοφικό όραμά του με μια απίστευτη καλλιτεχνική διεύθυνση. Ο δρόμος της «Χάρης» και ο δρόμος της «Πειθαρχίας» μέσα από μια οπερατική ιχνηλάτηση του πένθους και της αναζήτησης για το πού πάνε οι ψυχές.
Κανείς, όμως, δεν διαχειρίστηκε το πένθος όπως ο Krzysztof Kieslowski με τον «Δεκάλογο» (Decalogue, 1989), το τηλεοπτικό αριστούργημα που δραματοποίησε τις Δέκα Εντολές σε ισάριθμες ωριαίες ταινίες. Ένας θρίαμβος αφηγηματικής φινέτσας με έμφαση στο ανθρώπινο πρόσωπο που αποτυπώνει την άνιση μάχη ανάμεσα στην ελεύθερη βούληση και στις εντολές των ηθικών νόμων.
