Λίγο πριν τις τέσσερις τελευταίες παραστάσεις του Επισκέπτη σε σκηνοθεσία Σωτήρη Τσαφούλια στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, ο Μάνος Βακούσης, η Μαρία Παπαλάμπρου και ο Φώτης Θωμαΐδης μας μίλησαν για το έργο, την παράσταση και τη συνεργασία τους με το Σωτήρη Τσαφούλια.
Θα ήθελα να ξεκινήσουμε από το έργο και να μου πείτε λίγα λόγια ο καθένας για τους ρόλους σας.
Παπαλάμπρου: Το έργο τοποθετείται στην Βιέννη το 1938, στο γραφείο του Σίγκμουντ Φρόιντ, την εποχή που οι Ναζί έχουν μόλις μπει στην Αυστρία. Εγώ υποδύομαι την αγαπημένη κόρη του Φρόιντ, την ‘Άννα Φρόιντ, το μόνο από τα παιδιά του που ακολούθησε την ψυχανάλυση. Με τον πατέρα της έχει μια σχέση απόλυτης αγάπης και αφοσίωσης. Είναι μια δυναμική γυναίκα με ξεκάθαρες αξίες για τις οποίες αγωνίζεται και είναι έτοιμη να πεθάνει. Για την ειρήνη, την δικαιοσύνη, την ισότητα, το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση, την εξάλειψη των διακρίσεων, για το κάθε ένα ξεχωριστά αλλά και για όλα μαζί σε μια εποχή που απειλούνται περισσότερο από ποτέ.
Θωμαΐδης: Σίγκμουντ Φρόιντ: 22 Απριλίου 1938 στο σπίτι-ιατρείο του. «το κακό τρέχει στους δρόμους της Βιέννης». Η αγαπημένη του κόρη Άννα , συλλαμβάνεται και οδηγείται στην ΓΚΕΣΤΑΠΟ. Ο καρκίνος έχει εγκατασταθεί στο 82χρονο σώμα του. Σ΄ αυτό το ζοφερό τοπίο και με αφορμή την εισβολή ενός «επισκέπτη» και την συνομιλία τους, ξεπηδούν ερωτήματα από τα οποία ο άνθρωπος δεν ξέφυγε ούτε θα ξεφύγει ποτέ.( ακόμα και αυτός ο ακραία άθεος Σίγκμουντ Φρόιντ). Οι προγενέστερες πεποιθήσεις , οι βεβαιότητες, θα υποχωρήσουν μπροστά στην αμφιβολία-μαρτύριο .
Βακούσης: Ο συγγραφέας, στον επισκέπτη του, δημιουργεί ένα σύμπαν που προκαλεί να μην ξεχνάμε το γεννήτορα μας που είναι αυτή η μικρή κουκίδα μέσα στον σύμπαν που λέγεται γη. Υποδύομαι τον επισκέπτη και ακόμα αναρωτιέμαι αν αφήνω να μπαίνει μέσα στο σώμα μου ο μαγικός του κόσμος.
Τι σας έχει γοητεύσει στο έργο αυτό;
Παπαλάμπρου: Το έργο είναι ένα ασταμάτητο «πινγκ-πονγκ» επιχειρημάτων και απόψεων πάνω σε θέματα τόσο σημαντικά που καταλήγουν οικουμενικά και διαχρονικά. Το νόημα της ζωής, το καλό και το κακό, η ύπαρξη ή η ανυπαρξία του Θεού. Αυτό όμως που καθιστά το κείμενο άκρως γοητευτικό είναι ότι όλος αυτός ο “αγώνας” γίνεται με χιούμορ και ταυτόχρονα μυστήριο, αφήνοντας τον θεατή να “γλιστρήσει” μέσα στην δράση, ανεμπόδιστος και να ταυτιστεί με τα ερωτήματα των ηρώων.
Θωμαίδης: H παρουσία ενός διακριτικού χιούμορ που χρησιμοποιεί ο Σμίτ, δίνει την δυνατότητα στο κείμενο να εισδύει με ευκολία σε μονοπάτια της ανθρώπινης ύπαρξης, που ενδεχομένως με μια άλλη αντιμετώπιση να ήταν «απλησίαστα».
Βακούσης: Υπάρχει μια φράση στο έργο: «H αλήθεια είναι μια ερωμένη που ζητάει πολλά. Όλο απαιτήσεις και καμία ικανοποίηση» και αφήνει τον άνθρωπο να ψάχνει.
Κάνετε συνδέσεις στο τώρα με τα περιεχόμενα του έργου;
Παπαλάμπρου: Το έργο καθιστά, δυστυχώς, απόλυτα φανερό ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Η τοποθέτηση του έργου στην εποχή του φασισμού είναι συμβολική, αποτελεί μόνο την αφορμή για την προβολή του στο σήμερα.
Θωμαΐδης: Λέει ο Φρόιντ σε κάποιο σημείο του έργου: «Ξέρει ο Θεός ότι το κακό τρέχει στους δρόμους με δερμάτινες μπότες , στο Βερολίνο , στην Βιέννη και σύντομα παντού στην Ευρώπη».
Βακούσης: Κάθε τώρα είναι ένας αέναος χρόνος. Ο συγγραφέας το λέει «το ξετυλιγμένο κουβάρι του χρόνου». Αυτό ο άνθρωπος το έχει ξεχάσει.
Πώς είναι ο σκηνοθετικός κόσμος του Σωτήρη Τσαφούλια; Η συνεργασία σας;
Παπαλάμπρου: Είναι ένας άνθρωπος με πολύ ελεύθερο πνεύμα και κοφτερό μυαλό. Είχε από τη αρχή το οραμά του, αλλά ταυτόχρονα άφησε χώρο σε εμάς τους ηθοποιούς για να βάλουμε την δική μας δημιουργικότητα και έμπνευση, επιτρέποντας μας έτσι να εξελίξουμε και να απολαύσουμε τους ρόλους μας.
Θωμαΐδης: Ο Σωτήρης Τσαφούλιας είναι άνθρωπος με ιδιαίτερες ικανότητες. Ευθύς και διακριτικός, εμπιστεύεται τους συνεργάτες του δημιουργώντας ένα πλαίσιο ασφάλειας.
Βακούσης: Ο σκηνοθετικός κόσμος του Τσαφούλια είναι άπιαστος για αυτό γοητεύει τους θεατές. Η συνεργασία μου μαζί του εξακολουθεί να είναι ένα μυστήριο.
Το γεγονός πως το έργο έχει μέσα του και αληθινά γεγονότα σας έχει επηρεάσει;
Παπαλάμπρου: Είναι μια ωραία συνθήκη αυτή. Στην αρχή ασχολήθηκα πολύ με τη βιογραφία της Άννας Φρόιντ και της οικογένειάς της και αυτό με βοήθησε να μπω στον κόσμο της και στην εποχή. Μετά έπλασα τον ρόλο μέσα από την συναισθηματική κατάσταση, τον χώρο και τον χρόνο που μου υποδεικνύει το ίδιο το έργο, ο συγγραφέας και φυσικά ο σκηνοθέτης.
Θωμαΐδης: Ο ηθοποιός επιβάλλεται να επηρεάζεται για να μπορέσει να επηρεάσει.
Βακούσης: Το έργο δεν μιλάει απλώς για τα γεγονότα που συμβαίνουν τώρα. Πρόκειται για ένα έργο που μιλάει για όλα αυτά που συμβαίνουν στην ανθρώπινη ύπαρξη μέσα στους αιώνες. Το κλειδί του έργου είναι μια λέξη που χρησιμοποιεί συχνά ο επισκέπτης. «Άκου. Μ’ ακούς;» Αν μπορούσαμε να ακούσουμε, η ζωή μας θα είχε πολλές εκπλήξεις. Αυτό που με έχει επηρεάσει στο έργο είναι πως αυτό που λέμε σήμερα εξέλιξη και τεχνολογία αντί να είναι προς όφελος μας έχει γίνει η καταστροφή μας.
Ο καλλιτεχνικός κόσμος είναι σε γενικό αναβρασμό. Τι σκέψεις κάνετε γύρω από όλα αυτά που συμβαίνουν;
Παπαλάμπρου: Νομίζω ότι είναι μια καθοριστική στιγμή αυτή που διανύουμε και οτι έχει έρθει πραγματικά η ώρα να αλλάξουν τα κακώς κείμενα και αυτά είναι πολλά. Προσωπικά πιστεύω στον διάλογο, στην επιμονή και στην προσήλωση στον στόχο μας.
Θωμαΐδης: Τι κι αν ξημεροβραδιάζεσαι παρέα με τον Σοφοκλή και τον Σαίξπηρ; Τι κι αν παλεύεις, αδυσώπητα, να κρατήσεις ζωντανή μια γλώσσα που ρημάζεται μέρα τη μέρα ; Τι κι αν βασανίζεσαι ώρες ατέλειωτες για να βρεις τον τονισμό, τον ρυθμό, το ηχόχρωμα μιας λέξης; Μιας λέξης που θα κρατήσει φωτεινή την τέχνη σου. Μιας λέξης που θα κρατάει ζωντανή την σχέση σου με το κοινό. Το κεφάλαιο κλείνει με ένα Π.Δ 85/2022. ΑΠΟΦΟΙΤΟΣ ΛΥΚΕΙΟΥ. Τόσο απλά.
Βακούσης: Αυτή είναι μια ερώτηση παγίδα γιατί ο καλλιτεχνικός αναβρασμός υπάρχει και θα υπάρχει πάντα. Γιατί η ποίηση έχει την ελπίδα να μην γίνονται όλα για τον μικρόκοσμό μας. Ανατρέχοντας στην ιστορία του ανθρώπου είναι πολλές οι πολιτικές προδοσίες.
Τι σας έχει δυσκολέψει όλα αυτά τα χρόνια στο επάγγελμα αυτό;
Παπαλάμπρου: Είχα πάντα την «πολυτέλεια» να ασχολούμαι επαγγελματικά και με άλλους τομείς όπως η παραγωγή. Έτσι δεν ήμουνα εξαρτημένη οικονομικά μόνο από το θέατρο. Η επιβίωση πάντως μέσα από το επάγγελμα αυτό είναι μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση και αυτό οφείλεται κυρίως στο οτι ενώ είσαι ελεύθερος επαγγελματίας, δεν μπορείς να είσαι ανεξάρτητος. Από την άλλη η ομαδικότητα και η συνεργασία είναι και αυτές μέσα στα ωραία της δουλειάς μας.
Θωμαΐδης: Ο εαυτός μου. Και συνεχίζει.
Βακούσης: Το επάγγελμα αυτό θέλει στρατηγική. Όλα τα άλλα είναι προσωπικές επιλογές του καθενός μας
Έχει ξημερώσει τελικά μια καλύτερη μέρα στο θέατρο;
Παπαλάμπρου: Κάθε μέρα είναι μια άλλη μέρα. Και κάθε μέρα μπορεί να είναι καλύτερη από την προηγούμενη. Είναι ένα στοίχημα που πρέπει να βάζουμε εμείς με τον εαυτό μας. Είναι λάθος να περιμένουμε την αλλαγή να την κάνει πάντα κάποιος άλλος.
Θωμαΐδης: Πριν περίπου μία εικοσαετία είχε ξεκινήσει μία συζήτηση για την ίδρυση ακαδημίας τεχνών. Διεκόπη. Άδοξα. Η συζήτηση επανέρχεται. Θα διακοπεί και πάλι. Ίσως αυτή τη φορά «ένδοξα». Όσο ένδοξα θα πορεύεται στους αιώνες αυτός ο τόπος. ‘’Ο τόπος που γέννησε τον πολιτισμό.
Βακούσης: Αν κάνουμε μια περιπλάνηση στο θέατρο του Διονύσου κάτω από την Ακρόπολη ή στο θέατρο της Επιδαύρου και σαν παιδιά χαράξουμε με το δάχτυλο μας την λέξη θέατρο στο χώμα, θα ξαναγεννηθούν όλα πιο όμορφα μέσα μας. Αυτό μπορεί να συμβεί, αν το κάνουμε, σε κάθε εστία του ανθρώπου.
