Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
Μετά την ολοκλήρωση της πεντάτομης "Ιστορίας της Βιβλιοθήκης στον δυτικό κόσμο", ο αρχιτέκτων και ιστορικός του βιβλίου Κωνσταντίνος Στάικος βάλθηκε να ανασυστήσει τη "Βιβλιοθήκη του Πλάτωνα". Το ομώνυμο βιβλίο του, τοποθετημένο ήδη στα ράφια των βιβλιοπωλείων, δείχνει έναν άλλο τρόπο προσέγγισης των εργαλείων που συνεισέφεραν στη δημιουργία του πλατωνικού έργου. Έργο δύσκολο αλλά προκλητικό, αφού κανείς στο παρελθόν δεν ασχολήθηκε με το βιβλιακό υπόστρωμα του πλατωνικού έργου.
Ο Κωνσταντίνος Στάικος επέλεξε "την αντίστροφη οδό" προκειμένου να οδηγηθεί στα βιβλία που διέθετε η βιβλιοθήκη του φιλοσόφου. Ανέτρεξε στους πλατωνικούς Διαλόγους ερευνώντας τις νύξεις και τα σχόλια που οδηγούν ευθέως σε συγκεκριμένα έργα, προγενέστερα του φιλοσόφου. Άλλωστε, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας στον πρόλογό του βιβλίου του, "το 'συμπόσιο των βιβλίων' δεν είναι ένα περιστασιακό γεύμα", αλλά εξελίσσεται σε "μια καθημερινή 'διατροφική' συνήθεια για να καταλήξει σε έναν πανηγυρικό χορό, τον χορό των βιβλίων!".
Μιλώντας μαζί του γι' αυτή τη σπάνια βιβλιοθήκη που συστήνει αυτή τη φορά στο αναγνωστικό κοινό, ο γνωστός ιστορικός του βιβλίου μάς ξεναγεί στα ράφια και τους παπύρους της και επιπλέον μας δίνει στοιχεία και πληροφορίες για τη σχέση των Αθηναίων πολιτών με την έννοια βιβλίο, για τα βιβλιοπωλεία, τις οικογενειακές βιβλιοθήκες και τη βιβλιοθήκη της Ακαδημίας, την αγορά του βιβλίου, ακόμα και για τις "εκδοτικές" πρακτικές στα χρόνια του Πλάτωνα.
* Τι σας έκανε να ασχοληθείτε με τη βιβλιοθήκη του Πλάτωνα;
Εγώ θα έλεγα γιατί άργησα τόσο να ασχοληθώ με αυτή τη βιβλιοθήκη, αφού στον πρώτο τόμο της Ιστορίας των Βιβλιοθηκών “Από τον Μίνωα στην Κλεοπάτρα” αναφέρω ότι η λειτουργία της Ακαδημίας δεν μπορούσε παρά να έχει ως υπόστρωμα μια πολύ σημαντική συλλογή βιβλίων. Μία ομολογία του Πλάτωνα που καταγράφεται στον “Γοργία” πως είχε ανατρέξει στην οικογενειακή βιβλιοθήκη για να δει τον τρόπο με τον οποίο ο Σόλων είχε μεταγράψει τα βαρβαρικά ονόματα σε ελληνικά με έβαλε να σκεφτώ ότι όσα γνωρίζαμε για τον κόσμο του βιβλίου από τα χρόνια του Σωκράτη δεν ανταποκρίνονταν ακριβώς στην αλήθεια. Όλοι όσοι έχουν προσεγγίσει τον Πλάτωνα έχουν κυρίως ασχοληθεί με την ερμηνεία των έργων και του στοχασμού του. Κανείς έως τώρα δεν ασχολήθηκε την πηγή αυτών των γνώσεων, με το βιβλιακό υπόστρωμα δηλαδή των διαλόγων του. Για να κρίνει ο Πλάτωνας τις αντιλήψεις των προσωκρατικών φιλοσόφων και των διαφόρων σχολών που εκκολάφθηκαν στην Ιωνία και την Κάτω Ιταλία, κυρίως, αλλά και τις διάσημες σοφιστικές διατριβές, δεν μπορούσε παρά να είχε τα έργα τους σε γραπτό κείμενο.
* Πώς ήταν οργανωμένη η βιβλιοθήκη του;
Νομίζω ότι η βιβλιοθήκη του Πλάτωνα είχε οργανωθεί στον νου του από την εποχή που διέτριβε στον κύκλο του Σωκράτη. Ο Σωκράτης είχε καταφερθεί εμφανώς κατά της πρακτικής των σοφιστών και των νέων μεθόδων που εισήγαγαν στην εκπαίδευση και επομένως ο Πλάτων, εκτός από τα έργα των προσωκρατικών φιλοσόφων, θα πρέπει να είχε κι ένα τμήμα με τις περίφημες διατριβές τους. Μετά το θάνατο του Σωκράτη και το πρώτο του ταξίδι στην Κάτω Ιταλία, προτού ακόμα ιδρύσει την Ακαδημία (387 π.Χ), ερχόμενος σε επαφή με τη φιλοσοφία των Πυθαγορείων, ένα νέο υλικό σε μορφή βιβλίου περιήλθε στην κατοχή του. Από αυτούς μάλιστα μυήθηκε και στη μαθηματική επιστήμη, τον σαγήνευε ιδιαίτερα καθώς η απόδειξη μαθηματικών θεωρημάτων ήρθε ως βοήθεια αναμφισβήτητη να επαληθεύσει φιλοσοφικές θεωρίες του. Άρα λοιπόν στη βιβλιοθήκη του δεν είναι μόνο τα φιλοσοφικά συγγράμματα, αλλά και τα μαθηματικά, επίσης κοσμογονικά και αστρονομικά έργα, όπως και ιατρικά.
* Αυτά είναι τα προφανή για τη βιβλιοθήκη του Πλάτωνα. Βρήκατε κάτι επιπλέον που σας εξέπληξε;
Μολονότι πολλοί φιλόσοφοι, ακόμη και την εποχή του μιλάνε για τα “άγραφα δόγματα” του Πλάτωνα και υποστηρίζουν ότι ακολούθησε τη γραμμή του Πυθαγόρα και του Σωκράτη που λέγεται πως δεν έγραψαν ποτέ τίποτα, παρ' όλα αυτά ο ίδιος πιστεύει στην εγκυρότητα του γραπτού λόγου όταν ανατρέχει στην οικογενειακή βιβλιοθήκη. Αποδεικνύεται έτσι ότι τα φιλοσοφικά και άλλα κείμενα κάθε δημιουργού θησαυρίζονταν στην οικογενειακή βιβλιοθήκη την οποία κληροδοτούσε ο γονιός στο παιδί. Για πρώτη φορά διαπιστώνεται ότι, εκτός από τα χωράφια και την κινητή περιουσία, οι Αθηναίοι μεριμνούσαν και για τα γραπτά τους κείμενα. Ο Πλάτων, άλλωστε, του οποίου η καταγωγή ερχόταν από τον ίδιο τον Σόλωνα, εκτός από τους νόμους του προγόνου του είχε επίσης στη βιβλιοθήκη του πολιτικά και άλλα συγγράμματα του θείου του Κριτία.
* Πότε άρχισε να συγκροτεί τη βιβλιοθήκη του;
Συστηματικά ο Πλάτωνας άρχισε να αποκτά βιβλία, εκτός οικογενειακής βιβλιοθήκης, παλαιοτέρων αλλά και συγχρόνων του φιλοσόφων και ποιητών μια δεκαετία περίπου πριν από τη συγκρότηση της Ακαδημίας, δηλαδή το 387 π.Χ. Γνωρίζουμε από ασφαλή θέση ότι αναζητούσε σε γραπτό κείμενο τις διδαχές του Πυθαγόρα, μέσω του μαθητή του Φιλόλαου. Αναζητούσε επίσης μαθηματικά έργα του Αρχύτα και είχε αποκτήσει τους “Μίμους” του Σώφρονα μεγάλου ποιητή της Κάτω Ιταλίας.
* Υπάρχει διασύνδεση ανάμεσα στη βιβλιοθήκη του Πλάτωνα και τη βιβλιοθήκη της Ακαδημίας ή ήταν το ίδιο και το αυτό πράγμα;
Πρέπει να υπολογίζουμε ότι η προσωπική συλλογή βιβλίων του Πλάτωνα, που πρέπει να χρονολογείται ήδη από τα χρόνια του Σωκράτη και η οποία εμπλουτίστικε αποφασιστικά μετά το πρώτο του ταξίδι στην Κάτω Ιταλία, ήταν προσβάσιμη από όλα τα μέλη της Ακαδημίας και όχι μόνο. Προφανώς κληροδότησε ο ίδιος τη βιβλιοθήκη του στον επόμενο σχολάρχη της Ακαδημίας, τον Σπεύσιππο, δημιουργώντας έτσι παράδοση στο να κληροδοτεί ο εκάστοτε σχολάρχης την προσωπική του και τη βιβλιοθήκη της σχολής στο διάδοχό του.
* Η έννοια της βιβλιοθήκης ήταν οικεία στον Αθηναίο πολίτη της εποχής του Πλάτωνα;
Η έννοια της δημόσιας βιβλιοθήκης δεν υπήρχε στα χρόνια του Περικλή. Τα έργα του Ομήρου ή των μεγάλων τραγικών θησαυρίζονταν, ίσως, σε κάποιο κρατικό αρχείο που δεν ήταν προσβάσιμο στο κοινό. Την εποχή του Πεισίστρατου έγινε η πρώτη έκδοση των ομηρικών επών, τα οποία φυλάσσονταν στην Ακρόπολη. Από την έκδοση αυτή οι ραψωδοί απήγγειλλαν συγκεκριμένα αποσπάσματα στα Παναθήναια και άλλες γιορτές.
* Τι μας αποκαλύπτει η βιβλιοθήκη του για την αγορά του βιβλίου και την εκδοτική πρακτική της εποχής του;
Τα χρόνια του Πλάτωνα υπάρχουν δύο οργανωμένες βιβλιοθήκες, της Ακαδημίας και της σχολής του Ισοκράτη. Όμως, τόσο οι διάλογοι του Πλάτωνα, ρητορικά και φιλοσοφικά δοκίμια και κάθε λογής ποιητικό έργο, θεατρικού χαρακτήρα ή μη, κυκλοφορούσε στην αγορά με μορφή παπύρινου ρόλου. Τα βιβλιοπωλεία της εποχής ήταν αντιγραφικά εργαστήρια, συχνότατα επανδρωμένα από μορφωμένους δούλους. Εκεί οι Αθηναίοι προμηθεύονταν τα βιβλία τους. Στον χώρο της Ακαδημίας πιστεύω ότι η έκδοση των Διαλόγων ήταν ανοικτή στα στενότερα μέλη του κύκλου του Πλάτωνα, οι οποίοι μετά την ανάγνωση του τελικού κειμένου είχαν το ελεύθερο να εκδίδουν τους διαλόγους του και να τους διακινούν όχι μόνο στην Αθήνα αλλά και σε άλλα κέντρα του ελληνικού κόσμου. Όταν δηλαδή ο κωμωδιογράφος Κρατίνος ο Νεότερος σε έναν θεατρικό του διάλογο γράφει “Α. Προφανώς είσαι άνθρωπος και έχεις ψυχή. Β. Κατά τον Πλάτωνα όμως δεν είμαι βέβαιος αλλά υποψιάζομαι πως έχω”, σημαίνει ότι με κάποιον τρόπο -και όχι μόνο προφορικά- είχε πέσει στα χέρια του κάποιο αντίγραφο των διαλόγων.
* Και γιατί να διαβάσουμε σήμερα για τη βιβλιοθήκη του Πλάτωνα;
Η επιστημονική διαδικασία δεν έχει υπόσταση αν δεν στηρίζεται σε γραπτές αντιλήψεις και θεωρίες άλλων. Πόσο μάλιστα στην αρχαία εποχή, που στο λεξιλόγιο των Ελλήνων ένα πνεύμα, ένας τόνος ή μια τελεία μπορούσε να αλλάξει τελείως την έννοια του λόγου. Οπότε καλό είναι να γνωρίζουμε την ιστορία της σημασίας του λόγου ως θέση για πρόσωπα και πράγματα, ειδικά σήμερα που ανατρέπονται τα πάντα γύρω μας. Άλλωστε, όπως έχει πει ο Μαλαρμέ, όλα γίνονται για να καταλήξουν σε ένα βιβλίο... Άλλως δεν υπάρχεις!
