Πίτερ Μπρουκ: κόσμος ανοιχτός, κόσμος μαγικός. Θέατρο ελεύθερο, χωρίς φτιασίδια, γυμνό, άμεσο. Το ανθρώπινο κορμί, η ανθρώπινη ψυχή. Το βλέμμα, η χειρονομία. Ο πόνος, η χαρά. Η βαθιά εξερεύνηση, η ελαφράδα του παιχνιδιού. Ένα θέατρο για όλους, χωρίς όρια, χωρίς σύνορα. Ένα θέατρο παγκόσμιο, με όλες τις φυλές του Ισραήλ, για όλες τις φυλές. Από τον άνθρωπο για τον άνθρωπο.
«Η ουσία του θεάτρου είναι η μαγεία. Το απόλυτο θέατρο είναι φτιαγμένο από το ανθρώπινο σώμα. Ο ηθοποιός είναι η αρχή και το τέλος».
Ευκαιρία ο θάνατος του μεγάλου Μάγου να γίνει αφορμή να τον ακούσουμε και πάλι, και να ξαναγυρίσουμε στο ουσιαστικό, στο είναι και όχι στο φαίνεσθαι, που τόσο φορτώνει και κρύβει την αλήθεια σήμερα στο θέατρο.
Ο Μπρουκ μάς άφησε βαριά κληρονομιά μια θεατρική ουτοπία: τη διαρκή αναζήτηση για μια γλώσσα αρχέγονη, για τη «σκοτεινή μας ρίζα της κραυγής». Μια θεατρική γλώσσα που ν’ αγγίζει τη μυστική ζωή μας, να υπερβαίνει εθνικότητες, πολιτισμικά σύνορα, παραδομένες κοινωνικές φόρμες. Που ταυτίζεται με το συναίσθημα, μια γλώσσα πίσω από τη γλώσσα, που πετυχαίνει τον θεατή ίσια στην καρδιά και μας ενώνει όλους.
Μ’ αυτόν τον στόχο συνέθεσε έναν θίασο διεθνή, με «ηθοποιούς σημαδεμένους από τη ζωή, αλλά όχι βαριά τραυματισμένους», από 18 χώρες και 4 ηπείρους, που ταξίδεψε σε Ασία, Αφρική και Λατινική Αμερική, παρακολουθώντας παραδοσιακά δρώμενα και δίνοντας παράλληλα παραστάσεις, ενίοτε εντελώς αυτοσχεδιαστικές.
Υπήρξαμε τυχεροί στην Ελλάδα γιατί είδαμε αρκετές απ’ αυτές, κι εμείς οι ηθοποιοί διπλά τυχεροί, καθώς κάποιοι είχαμε τη χαρά να μαθητεύσουμε κοντά σε δύο μόνιμα στελέχη του, τον Μπαλινέζο Τάπα Σουντάνα και τον Μαλινέζο Σοτιγκί Κουγιατέ, καθένας από τους οποίους με τον δικό του τρόπο, τη δική του προσωπικότητα και την αρχαία παράδοση του δικού του τόπου μας πρόσφερε την εμπειρία του από το Διεθνές Κέντρο Θεατρικής Έρευνας. Μας άνοιξαν έτσι παράθυρα στον κόσμο του Μπρουκ, μοιράστηκαν μαζί μας όπλα στον αγώνα μας να σκάβουμε όσο γίνεται βαθύτερα στην ψυχή μας, στη ζωή μας, στις σχέσεις μας, ώστε να εκφράζουμε με αλήθεια στη σκηνή την εσωτερική και την εξωτερική πραγματικότητα. Να λέμε τις ιστορίες μας έτσι ώστε να είναι μοναδικές και μαζί κοινές για όλους, και κυρίως συναρπαστικές και διασκεδαστικές.
Πόσο λυτρωτική η επαφή μ’ ένα τέτοιο θέατρο, με τέτοιους ανθρώπους, που η αφοσίωσή τους, η διαρκής έρευνά τους μας θυμίζουν ότι ναι, η δουλειά μας είναι πολύ σοβαρή και σημαντική, θέλει σεβασμό και πάθος, και τότε σ’ ανταμείβει απλόχερα.
Δεν είναι τυχαίο που ο μεν Σουντάνα κατάγεται από οικογένεια ιερέων, που στο Μπαλί είναι χορευτές και μουσικοί, ο δε Κουγιατέ -που μας καθήλωσε με την πνευματικότητά του πρωταγωνιστώντας στο «Τιερνό Μποκάρ»- ήταν γκριό. Ο ρόλος των γκριό στην Αφρική είναι να διαφυλάσσουν τη συλλογική μνήμη, αφηγούμενοι την Ιστορία του λαού τους με μουσική, χορό και λόγο, όντας ταυτόχρονα τελετάρχες και κυρίως διαμεσολαβητές που επιλύουν διαφορές.
Κοινό στοιχείο στη διδασκαλία των δύο, η ανάπτυξη της ευαισθησίας απέναντι στον Αλλον. Αντιγράφω απ’ τις σημειώσεις μου:
«Για ν’ αφηγηθείς, πρέπει πρώτα ν’ ακούσεις».
«Όταν δεν ακούς τον Άλλον, αρχίζουν οι αποκλεισμοί».
«Στον θίασο κάθε φωνή είναι σεβαστή. Η συνεργασία προχωρά μέσα από τις διαφορές μας. Όλα γίνονται μέσα σ’ έναν κύκλο, όπως ακριβώς στην Αφρική, κι όλα τα προβλήματα εκεί τα μοιραζόμαστε».
«Το πιο σημαντικό είναι οι συναντήσεις. Στη ζωή και στην τέχνη. Να συναντηθούμε με τον Άλλον, ν’ ανακαλύψουμε τον πλούτο του κι έτσι να δυναμώσουμε οι ίδιοι».
Ο Πίτερ Μπρουκ υπήρξε παγκόσμιος σε καιρούς που κυβερνούν η ατομικότητα και οι διαχωρισμοί. Έκανε πράξη την αποδοχή του Άλλου, πιστεύοντας ακράδαντα ότι ο Άλλος είμαστε εμείς.
* Η Αννίτα Δεκαβάλλα είναι ηθοποιός και μεταφράστρια
