Του Λέανδρου Πολενάκη
Ο «Οιδίπους Τύραννος» του Σοφοκλή (430 π.Χ.) φέρει ένα μάλλον αναπαλαιωμένο αρχαϊκό προφίλ. Ο Οιδίπους, πράγματι, φέρει όλα τα χαρακτηριστικά ενός προεπιλεγμένου θύματος των θεών προορισμένου να εξαγοράσει με το αίμα του τις «αμαρτίες» του γένους του. Δεν το ξέρει και αντιστέκεται, μέχρις ότου μαθαίνει την τελευταία στιγμή την αλήθεια, που συντρίβει την υπεροψία του και τον παραδίδει στην παντοδυναμία των Θεών. Αναλαμβάνει, ωστόσο, το μερίδιο της ανθρώπινης ευθύνης του και, με γνώση των ορίων, πηγαίνει στη μοίρα του. Το «αισχυλικό» μήνυμα της Τραγωδίας είναι και εδώ ενεργό: η ανθρώπινη κοινωνία και η κοινότητα των Θεών βαδίζουν χέρι-χέρι στην εγκαθίδρυση της καινούργιας «χάρτας» σχέσεων ανθρώπων - θεών. Ο άνθρωπος, εφεξής, δεν θα είναι απών. Ο δρόμος της αυτογνωσίας και αυτενέργειας έχει, πλέον, για αυτόν και με αυτόν, ανοίξει. Η δημοκρατική Πόλις, διά του Σοφοκλή, θέλει να ανανεώσει τις εγγυήσεις για μια ειρηνική και δημοκρατική συμβίωση, στις παραμονές του Πελοποννησιακού πολέμου. Δεν είναι τυχαίο ότι στο τέλος του ολέθριου εμφύλιου ο Σοφοκλής επανέρχεται στον οιδιπόδειο μύθο, στέλνοντας τον ήρωά του να τελειώσει τον πλάνητα βίο του ικέτης στην Αθήνα. Όλα αυτά κάνουν, σήμερα ίδίως, επιτακτική την ανάγκη να ξαναδούμε τον «Οιδίποδα», χωρίς να απορρίπτουμε την κυρίαρχη, φροϋδική ερμηνεία, αλλά και χωρίς να μας δεσμεύει. Όπως με την παράσταση του Εθνικού - «Βαχτάνγκωφ».
Ο δίγλωσσος «Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή στο φετινό φεστιβάλ Επιδαύρου, σε σκηνοθεσία του Ρίμας Τουμίνας, χορογραφίες της Αντζέλικα Τσολίνα, μουσική διδασκαλία της Μελίνας Παιονίδου, είναι μια συμπαραγωγή του δικού μας Εθνικού Θεάτρου και του Βαχτάνγκωφ της Μόσχας. Το Εθνικό Θέατρο έχει αναλάβει, με Έλληνες ηθοποιούς, την οργάνωση και απόδοση των χορικών στα ελληνικά, ενώ το Βαχτάνγκωφ την οργάνωση και απόδοση των επεισοδίων στη ρωσική γλώσσα. Καθείς και η ευθύνη του. Το όλο πράγμα φέρει, ως υβριδικός οργανισμός, την ομορφιά του υβρίδιου και τα κρυμμένα ελαττώματά του. Μια παράσταση με έντονα αποτυπωμένα, διακριτά, το επικό ρωσικό κομμάτι, και το ελληνικό. Στο ρωσικό διακρίναμε ποικίλες επιρροές από Στανισλάφσκι, Μιχαήλ Τσέχωφ, Αϊζενστάιν, Ταρκόφσκι, Λιουμπίμωφ, Μιχάλκωφ κ.ά. Ακόμη, μια μείξη παγανιστικού και χριστιανικού στοιχείου, με τον Ρωμαίο στρατιώτη να διασχίζει τη σκηνή κραδαίνοντας τη λόγχη, και με τον διάβολο - πειρασμό να κάνει αιφνίδιες εμφανίσεις. Ξενίζει, ενδεχομένως, κάποιους αλλά αυτόν το σύμμικτο, πράγματι, το «έχει» η ρώσικη κουλτούρα, διαποτίζει π.χ. το δεύτερο μέρος του «Ιβάν του τρομερού», του Αϊζενστάιν, αλλά και το αξεπέραστο μυθιστόρημα του Μπουλγκάκωφ, «Μαίτρ και Μαργαρίτα».
Στο ελληνικό κομμάτι επικρατεί η αδέσμευτη λυρικότητα του χορού (μετάφραση σε ποίηση καθαρή, των χορικών από την Έλσα Αδριανού), στην ονομαζόμενη σχολή του Εθνικού Θεάτρου, στις καλές, «ροντηρικές» στιγμές της, πριν ακόμα τυποποιηθεί, που, όμως, παραδόξως, δεν είναι τόσο «γερμανική» όσο λέγεται. Δεδομένου ότι ο Δημήτρης Ροντήρης είχε αφομοιώσει και τεχνικές του «Θεάτρου Τέχνης» της Μόσχας. Αυτή η συγγένεια φάνηκε στη μικτή δουλειά, με τις ωραίες και κάθετες μουσικές σύνθεσεις του Φλαουστας Λατένας (επεισόδια) και του Θοδωρή Αμπαζή (χορικά), που λειτούργησαν ενωτικά, συμφιλιωτικά του όλου εγχειρήματος, παρά τις αποκλίνουσες τάσεις, που πήγαζαν όλες, το τονίζω, μέσα από το ίδιο το ρωσικό κομμάτι. Περίφημα λειτούργησε, π.χ., το επεισόδιο του Τειρεσία, δοσμένο σύμφωνα με τη ρώσικη παράδοση των «Γιουροντίβυ» (περιπλανώμενοι «άγιοι»), με τον έξοχο Εβγκένι Κνιάζεφ. Μαζί με τον κορυφαίο, Βιτάλι Σεμένοφς, φτιάχνουν ένα δυνατό δίδυμο. Ξεχώρισα τον Βίκτωρ Ντομπρονράβωφ, για τον ανθρώπινο και «ραγισμένο» Οιδίποδά του, αντίθετο στο κυρίαρχο ρεύμα, και για τις λεπτές, αδιόρατες αποχρώσεις ενός φθίνοντος ναρκισσισμού, που έδινε στο πρόσωπο. Ενώ, δεν με βρίσκει καθόλου σύμφωνο η διδασκαλία του Κρέοντα (Έλνταρ Τράμωβ), που σχεδόν διασύρθηκε, σαν πρόσωπο κωμωδίας, από τη σκηνοθεσία. Ο Πάβελ Γούντιν, στον βουβό του ρόλο (Ρωμαίος), διαθέτει δυνατό σκηνικό αποτύπωμα. Η καλή ηθοποιός Λιουντμίλα Μαξάκοβα έχει διδαχθεί την Ιοκάστη ως ηρωίδα μυθιστορήματος του Τουργκένιεφ, όχι ως τραγικό πρόσωπο. Οι δύο βοσκοί παίχτηκαν μάλλον ως φιγούρες «παγανιστικού» σοσιαλρεαλιστικού «ποιμενικού δράματος». Το σκηνικό (Αντόμας Γιακόφσκις), με τον οδοστρωτήρα - κύλινδρο, και εύληπτο και λειτουργικό.
