ΤΟΥ ΘΟΔΩΡΟΥ ΠΑΡΑΔΕΛΛΗΣ*
Σε μια εποχή πολύ κοντά στην πτώση της δικτατορίας και στην πρώτη φάση της λεγόμενης μεταπολίτευσης, από το 1978 μέχρι το 1987, εποχή πολιτικής αναζήτησης και ανασυγκρότησης του τόπου, ο Σωτήρης Δημητρίου εκδίδει ένα μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα πεντάτομο λεξικό, με στόχο την αδογμάτιστη και κριτική αφομοίωση των νέων ρευμάτων της εποχής: Λεξικό όρων σημειολογικής και δομικής ανάλυσης της τέχνης (1978), Λεξικό όρων επικοινωνίας και σημειωτικής ανάλυσης (1980), Λεξικό όρων γλωσσολογίας (1983,δύο τόμοι), Λεξικό όρων σημαντικής (1986), Λεξικό όρων κυβερνητικής, δομισμού και της θεωρίας των συστημάτων (1987). Ήδη από την εποχή της δικτατορίας, οι διάφορες εκδόσεις που αφορούσαν τα νέα ευρωπαϊκά ρεύματα στην Ελλάδα υπήρξαν κατά κύριο λόγο ασύνδετες μεταξύ τους, η έννοια της «σειράς» σχεδόν άγνωστη στον εκδοτικό σχεδιασμό και η αφομοίωση και επεξεργασία των νέων ιδεών, στη σύνδεσή τους μάλιστα με τις ιστορικές τους καταβολές, άναρχες και αποσπασματικές. Το έργο εκείνο του Σωτήρη Δημητρίου, βοήθησε ακριβώς στο να δημιουργηθεί ο κατάλληλος αυτός καμβάς που έδινε σε εμάς τους νεότερους τη δυνατότητα να ενώσουμε τις ψηφίδες και να συγκροτήσουμε, στο μέτρο που ο καθένας μπορούσε, να σχηματίσει τη μεγάλη εικόνα.
Τα λεξικά συνήθως μεταδίδουν συγκεκριμένες γνώσεις μέσα από μια σειρά λίγο πολύ ανεξάρτητων μεταξύ τους λημμάτων. Αυτό που αναιρείται εδώ είναι η αυθαίρετη ανεξαρτησία των λημμάτων, ή, καλύτερα, πέρα από την επαρκή εννοιολογική ανάλυση του κάθε όρου, ο καθένας από αυτούς επικοινωνεί με το σημασιολογικό πεδίο στο οποίο ανήκει (διά μέσου των τόμων) και εντάσσεται στις διάφορες θεματολογίες του όλου έργου. Στην ουσία πρόκειται γι' αυτό που οι Γάλλοι αποκαλούν dictionnaire raisonné, λεξικό στοχαστικό, αναστοχαστικό, εμβριθές και στοχευμένο. Τα όλο έργο είναι συγκροτημένο με τρόπο ώστε να αποκαλύπτεται τόσο η επιστημονικοφάνεια ορισμένων όρων, όσο και το ιδεολογικό περιεχόμενο των θεωρητικών σχημάτων και ρευμάτων που οριοθετούν τις επτά καλυπτόμενες από τα λεξικά γνωστικές περιοχές (δομισμός, κυβερνητική, επικοινωνία, σημειωτική σημειολογία, γλωσσολογία και σημασιολογία).
Καθεμία από τις εκτεταμένες εισαγωγές όλων ανεξαιρέτως των λεξικών, αποτελεί από μόνη της μια κριτική εισαγωγή σε μια από τις επτά γνωστικές περιοχές που πραγματεύεται το όλο έργο. Εισαγωγή που τοποθετεί ιστορικά και κριτικά το κάθε ζήτημα, συνδέει τις βασικές έννοιες μεταξύ τους, μετατρέποντάς τις σε εργαλεία ανάλυσης των κοινωνικών δομών και πρακτικών. Η γενικότερη σκοπιά ανάλυσης εντάσσεται στην αδογμάτιστη μαρξική σκέψη που «αφήνει εκατό λουλούδια να ανθίσουν και εκατό σχολές να συναγωνιστούν», μια ανοιχτή διαδικασία θεώρησης του κόσμου και της ανθρώπινης κατάστασης. Η ανάλυση αγγίζει τόσο τις επιστημονικές πλευρές των πραγμάτων, όσο τις φιλοσοφικές, ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές, με πρόταγμα την αποκάλυψη των κρυμμένων κατά κανόνα ιδεολογικών νημάτων. Οι όροι, τέλος, μεταφράζονται σε τρεις γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά) ώστε να βοηθηθεί ο αναγνώστης στην προσπάθειά του να προσεγγίσει τα πρωτότυπα έργα και τη ξένη βιβλιογραφία.
Το λεξικό αυτό υπερβαίνει, πράγματι, ένα παράδοξο: μετατρέπεται από λεξικό σε πραγματεία και εγχειρίδιο. Αν όμως το τοποθετήσει κανείς στο σύνολο του έργου του Σωτήρη Δημητρίου, θα αντιληφθεί ότι η υπέρβαση αυτή δεν είναι άλλο από τον τρόπο της διαλεκτικής και ανθρωπολογικής σκέψης του, αβίαστο προϊόν ενός συνεχώς σκεπτόμενου ανθρώπου. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Σωτήρης υπήρξε και συνεχίζει να είναι μέντορας πολλών ερευνητών στον τόπο μας και οπωσδήποτε δικός μου μέντορας. Αναμένοντας το επόμενο πόνημά του, του εύχομαι καλό κουράγιο.
*Ο Θόδωρος Παραδέλλης διδάσκει κοινωνική ανθρωπολογία στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου
