Του Νίκου Αλεξίου*
Η φετινή 2α Μαΐου ήταν για την Αμερική μια ξεχωριστή μέρα αφού καθιερώθηκε για πρώτη φορά ως Ημέρα Αναξάρτητου Βιβλιοπωλείου, με συμμετοχή 400 μικρών βιβλιοπωλών από όλη τη χώρα.
Η μεγάλη και παρεταμένη οικονομική κρίση είχε φέρει τους ανεξάρτητους βιβλιοπώλες σε οριακό σημείο επιβίωσης. Το 2009 ο Παναμερικανικός Σύλλογος Βιβλιοπωλών κατέγραφε περίπου 1.400 μέλη. Πράγματι, είναι πολύ αισιόδοξο το γεγονός ότι, παρά τη θλιβερή και μη εμφανή ανάκαμψη της αμερικανικής οικονομίας, ο αριθμός των μικρών ανεξάρτητων βιβλιοπωλείων έχει αυξηθεί κατά 25% από το το 2009 ώς τώρα. Γιατί αυτού του τύπου βιβλιοπωλεία είναι μέρος της ψυχής της Νέας Υόρκης, όπως συμβαίνει άλλωστε και σε άλλες πόλεις και χώρες. Είτε είναι σκονισμένα και σκοτεινά είτε καθαρά και φωτισμένα, τα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία δεν είναι απλώς καταστήματα. Είναι κοινοτικά κέντρα και τοπικές νησίδες πολιτισμού, όπου κυρίαρχο ρόλο έχουν οι αναγνώστες. Είναι ένα σύμπαν ιδεών που προσφέρουν την πιθανότητα πραγματικών ανακαλύψεων. Άλλωστε, όπως μας θυμίζει ο Μαλαρμέ, "ο κόσμος υπάρχει για να καταλήξει σ' ένα βιβλίο."
Η Νέα Υόρκη παραδοσιακά είναι βιβλιόφιλη πόλη. Όμως, οι εξωπραγματκά υψηλές τιμές ενοικίων, στις περισσότερες περιφέρειες της πόλης, αναγκάζουν πολλούς επιχειρηματίες βιβλιοπωλείων να μην μπορούν ν' αντεπεξέλθουν οικονομικά. Ακόμα και αλυσίδες βιβλιοπωλείων έχουν δονηθεί από τα μεγάλα ενοίκια και την κρίση. Η εταιρεία Boarders έχει κλείσει από καιρό, ενώ η κολοσσιαία Barnes & Noble παραπαίει. Βάσει στοιχείων, υπάρχουν 658 υποκαταστήματα Barnes & Noble σε όλη την Αμερική και άλλα 705 επιπλέον, σε χώρους πανεπιστημίων, ενώ αυτόν τον χρόνο έχουν κλείσει περίπου 50. Μάλιστα το πλέον πρόσφατο κλείσιμο υποκαταστήματος θα ήταν στο Μπρονξ, της Νέας Υόρκης, αλλά μετά από μεγάλες διαδηλώσεις η εταιρεία ανακοίνωσε ότι θα διατηρήσει το υποκατάστημα σε λειτουργία για δύο επιπλέον χρόνια. Η βασική αιτία της απόφασης να κλείσει το βιβλιοπωλείο ήταν η μεγάλη αύξηση ενοικίου.
Το υποκατάστημα άρχισε να λειτουργεί στην περιοχή του Μπρονξ πριν από 16 χρόνια, από το 1999, όταν η περιοχή ήταν ακόμα υποβαθμισμένη, και χρειάστηκε την παρέμβαση τοπικών και πολιτειακών πολιτικών για να πείσουν την εταιρεία να λειτουργήσει υποκατάστημά της εκεί. Το βιβλιοπωλείο είναι το μοναδικό που υπάρχει στην περιοχή και εξυπηρετεί πληθυσμό περίπου 1,2 εκατομυρίου, κυρίως Αφροαμερικανών και ισπανόφωνων. Οι περισσότεροι βιβλιόφιλοι αναγνώστες χρειάζονται μέσα μαζικής μεταφοράς για μπορέσουν να φθάσουν στον μόνο κοντινό τους παράδεισο, σχεδόν όπως ο Μπόρχες, που φανταζόταν τον Παράδεισο σαν βιβλιοθήκη.
Οι Έλληνες της Νέας Υόρκης, μετά το 1960 και το δεύτερο μεγάλο μεταναστευτικό κύμα, για πολλά χρόνια έμεναν στην περιοχή της Αστόριας, που βρίσκεται στο Κουίνς (Queens). Η Αστόρια έχει ταυτιστεί με τη νεότερη ελληνική μαζική μετανάστευση στην Αμερική και έχει χαρακτηριστεί ως η πόλη με τους περισσότερους Έλληνες, εκτός Ελλάδος. Από το 1990 και μετά, η ελληνική ομογένεια έχει δείκτες υψηλής οικονομικής και κοινωνικής κινητικότητας, με αποτέλεσμα πολλοί Ελληνοαμερικανοί να μην μένουν πια στην Αστόρια, αλλά να προτιμούν μεσοαστικά προάστια και βέβαια να δημιουργούνται οι νέες δεύτερες και τρίτες αμερικανογενημένες γενιές. Παρ' όλα αυτά, η Αστόρια, που αριθμεί πληθυσμό 160.000 κατοίκων διαφόρων εθνικοτήτων, διατηρεί ακόμα έντονο ελληνικό χαρακτήρα, όχι πια αριθμητικά, αλλά κυρίως γιατί υπάρχουν ακόμα πολλές ελληνικές επιχειρήσεις, υπηρεσίες και ιδιοκτησία ακινήτων.
Το θλιβερό παράδοξο είναι ότι, παρά την ελληνικότητα της περιοχής, η Αστόρια δεν έχει ούτε ένα ελληνικό βιβλιοπωλείο. Ούτε μία γκαλερί. Ούτε ένα βιβλιοπωλείο με ελληνικά βιβλία. Υπήρξαν στο παρελθόν κάποιες φιλότιμες προσπάθεις, κυρίως από μη ελληνικής καταγωγής βιβλιόφιλους επιχειρηματίες, αλλά η ουσία είναι ότι το ελληνικό βιβλίο δεν ευδοκίμησε στη Νέα Υόρκη. Και είναι άξιον απορίας πώς μια γενικώς επιτυχημένη οικονομικά και κοινωνικά εθνοτική ομάδα δεν κατάφερε να επενδύσει οικονομικά και πνευματικά στο ελληνικό βιβλίο. Και να σκεφθεί κανείς ότι όλοι οι κοινοτικοί φορείς έχουν τη γλώσσα για σημαία της ελληνικότητας και της διατήρησης της εθνικής κληρονομιάς. Επιπλέον δε, στη Νέα Υόρκη, που γενικά είναι η Πολιτεία με τους περισσότερους Έλληνες ή ελληνικής καταγωγής κατοίκους, υπάρχουν και τρεις πανεπιστημιακές έδρες ελληνικών σπουδών και προγραμμάτων (Columbia, ΝΥU, Queens College), καθώς και μία στο Rutgers University, του New Jersey. Όμως το έργο τους, όσον αφορά τη διάδοση του ελληνικού βιβλίου, είναι σχεδόν ανύπαρκτο.
Δυστυχώς, δεν αρκούν οι ηρωικές και φιλότιμες προσπάθειες της εκμάθησης και διατήρησης της ελληνικής γλώσσας από μερικούς δασκάλους αλλά και μέλη της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών. Το πρόβλημα είναι δομικό και οργανικό. Οι μεν πρώτοι λειτουργούν με υπο-χρηματοδότηση σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον όπου οργανικά η κοινότητα κυριαρχείται από την Αρχιεπισκοπή. Οι δε δεύτεροι πρέπει να δημιουργούν μέσα σε ένα αδιάφορο για το βιβλίο και τη γλώσσα περιβάλλον, αφού ακόμα εντός της ελληνικής κοινότητας δεν υπάρχουν εκείνες οι δομές που βοηθούν στην εκτύπωση, την κριτική, την ενημέρωση και τη διάδοση του βιβλίου.
Προσφάτως, ένας νέος αέρας φύσηξε από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, που ίσως δώσει δημιουργική πνοή στα εκπαιδευτικά και πολιτιστικά πανιά της ομογένειας. Έφερε ελπίδα και αισιοδοξία η πρόσφατη επίσκεψη και παρουσία στην Αστόρια του επικεφαλής της Γενικής Γραμματείας Αποδήμου Ελληνισμού, κυβερνητική υπηρεσία για τον απόδημο ελληνισμό, που καταγράφει μια Ελλάδα έξω από την Ελλάδα και που οι προηγούμενες κυβερνήσεις είχαν καταργήσει εδώ και 12 χρόνια. Ελπίζουμε ότι στις συζητήσεις για θέματα που αφορούν τον Απόδημο Ελληνισμό η νέα κυβέρνηση δεν θα έχει για μοναδικούς συζητητές την Αρχιεπισκοπή και τις Ομοσπονδίες, αλλά θα συμπεριλάβει κι άλλους φορείς ή οργανώσεις. Κάτι που πρέπει να κάνει και το Τμήμα Ελληνισμού της Διασποράς του ΣΥΡΙΖΑ. Δημοσιεύτηκαν στην "Αυγή", 1/3/2015, οι θέσεις του τμήματος για τον απόδημο ελληνισμό, αλλά χωρίς τη συμμετοχή της οργάνωσης του ΣΥΡΙΖΑ - ΝΥ τουλάχιστον, γιατί ποτέ δεν ελήφθη πρόσκληση συμμετοχής. Αυτό το χρόνιο και ανώφελο πρόβλημα μη συστηματικής ενημέρωσης και σύγκλισης των οργανώσεων εξωτερικού και ειδικά της Νέας Υόρκης πρέπει να διορθωθεί άμεσα.
Ο Καβάφης, που όπως εμάς τους Έλληνες στην Αμερική τον αντιμετώπιζαν στην Ελλάδα ως Αιγυπτιώτη και ως Έλληνα στην Αλεξάνδρεια, προτρέπει θαρραλέα όταν λέει «Και του λοιπού θα ομιλώ ελληνιστί». Κι ο Καρούζος, επαναστατικός κι απόλυτος, καταθέτει τη διάγνωση της γλωσσικής μας και όχι μόνο άγνοιας « όταν δεν ξέρετε κανέναν υπερσιντέλικο». Πολλές φορές, στην Αστόρια της μετανάστευσης, στις ελληνικές καφετέριες και εστιατόρια που είναι παντού, νιώθει κανείς τον σπαραγμό του Βαρλάμ Σαλάμοφ από τη φυλακή: "Δεν θυμάμαι ποτέ να έμαθα να διαβάζω... Λυπάμαι που ποτέ δεν είχα τη δική μου βιβλιοθήκη". "Ποσειδωνιάτες", είχε προβλέψει ο Αλεξανδρινός που επέμενε να ονειρεύεται ελληνικά.
* Ο Νίκος Αλεξίου είναι ποιητής, συντονιστής του ΣΥΡΙΖΑ-ΝΥ, ιδρυτής ερευνητής του Προφορικού Αρχείου Ελληνισμού, και διδάσκει κοινωνιολογία στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Ν.Υ. [email protected]
