Του Λέανδρου Πολενάκη
Δύο μεγάλοι στοχαστές συναντώνται στη μέση του ωκεανού, εκεί όπου δεν υπάρχει νόμος, ταξιδεύοντας, για να ανακαλύψουν καθένας τη δική του Αμερική. Πού θα καταλήξει το ταξίδι; Τίνος η Αμερική είναι αληθινή; Η «ελευθερία θαλάσσιας επικοινωνίας» έχει ήδη θεσπιστεί από τον Ισπανό νομομαθή καλόγηρο και διπλωμάτη Φρανσίσκο Βιτόρια ως κανόνας του άγραφου Διεθνούς Δικαίου, επάνω στον οποίο, σημειώνουμε, θεμελιώθηκε θεωρητικά η γενοκτονία των ιθαγενών της Νότιας Αμερικής! Ότι, δήθεν, εμπόδιζαν, με την αντίσταση στον βίαιο «εκπολιτισμό» τους, την ελευθερία θαλάσσιας επικοινωνίας με τους «εκπολιτιστές»!
Πρόκειται για τον θεμελιωτή του διαφωτισμού Ιμμάνουελ Καντ και για τον σύγχρονο Αυστριακό συγγραφέα και αδιάλλακτο εχθρό του φασισμού Τόμας Μπέρνχαρντ. Μισότυφλος ο φιλόσοφος που θέσπισε έναν ενιαίο κανόνα πραξιολογίας με την περίφημη «κατηγορική προσταγή» του, η οποία έμεινε, όμως, δυστυχώς, γράμμα κενό, καθώς προσέκρουσε στην αδυναμία θέσπισης ενός καθολικού νόμου ή στο αναλλοίωτο, αν θέλουμε, της εγωϊστικής ανθρώπινης φύσης: «πράττε σύμφωνα με έναν κανόνα, μέσω του οποίου μπορείς συνάμα να θέλεις αυτός ο κανόνας να γίνει καθολικός νόμος» είναι η βάση της καντιανής ηθικής, η «κατηγορική προσταγή». Από αυτό το σημείο αρχίζει η καταλυτική κριτική του Μπέρνχαρντ. Ο γερασμένος Καντ επιθυμεί να καταποντιστεί μαζί του όλη η ανθρωπότητα στον πυθμένα του ωκεανού, και ο παπαγάλος που τον συνοδεύει αναφωνεί συνέχεια, σαν ηχώ: "κατηγορική προσταγή"! Θα πρέπει, λοιπόν, αυτή η τυφλή επιθυμία του ετοιμοθάνατου Καντ να γίνει καθολικός νόμος;
«Εδώ, λοιπόν, στην υπονόμευση της κατηγορικής προσταγής ως επιταγής της ηθικής μιας πράξης, εντοπίζεται η ουσία του όλου έργου», επισημαίνει καίρια ο σκηνοθέτης Γιάννος Περλέγκας, στο διεισδυτικό σημείωμά του στο πρόγραμμα της παράστασης. «Η Αμερική είναι για την Ευρώπη -μοιάζει να λέει ο Μπέρνχαρντ- ό,τι ήταν το παγόβουνο για τον Τιτανικό : ένας τεράστιος, αντιπνευματικός, απειλητικός άμορφος όγκος που συνέθλιψε όλη την πνευματική κληρονομιά της Γηραιάς Ηπείρου». Επειδή, προσθέτουμε, ο άνθρωπος δεν είναι μέτρο αξίας όλων των πραγμάτων, όπως κηρύσσει η δεύτερη, θύραθεν σοφιστική, παρερμηνεύοντας την πρώτη. Είναι ο ίδιος, αντίθετα, μια αξία καθολική.
Στον «Ιμμάνουελ Καντ» ο Μπέρνχαρντ μεταφέρει στον αιώνα μας τον κορυφαίο φιλόσοφο του Διαφωτισμού. Τυφλός και κουρασμένος, ο Καντ ταξιδεύει στην Αμερική, προκειμένου να βρει το φως του. Εκεί θα καταλήξει να του φορέσουν τον ζουρλομανδύα! Ο Μπέρνχαρντ βάζει τον βασικό πατέρα του Διαφωτισμού, τον άνθρωπο που υποτίθεται ότι έδωσε στους ανθρώπους το φως, να χάνει το δικό του. Έχουμε μια άρρωστη ευρωπαϊκή βουλητική σκέψη, χωρίς αιδώ και δίκη, στα πρόθυρα του θανάτου, που πιστεύει ότι στην Αμερική θα γιατρευτεί. Μέσα στο πλοίο, μαζί του, βρίσκονται μια εκατομμυριούχος που εκπροσωπεί το χρήμα, ένας καρδινάλιος - η εκκλησιαστική εξουσία, ένας ναύαρχος - η στρατιωτική εξουσία και ένας συλλέκτης έργων τέχνης που συμβολίζει το εμπόριο της τέχνης.
«Μέσω αυτών ο Μπέρνχαρντ ασκεί σκληρή κριτική σε μια ολόκληρη αντιπνευματική εποχή που μοιάζει να τελειώνει. Για τον Αυστριακό συγγραφέα η εποχή της κυριαρχίας της αστικής τάξης είναι ενιαία. Από τον Καντ μέχρι σήμερα είναι μια εποχή μεταβατική. Πόσο θα κρατήσει ακόμα δεν το ξέρουμε, ούτε τι θα φέρει, αλλά την νιώθουμε να ψυχορραγεί. Αυτός είναι ο λόγος που τα πρόσωπα στα έργα του Μπέρνχαρντ μονολογούν αδιάκοπα. Νιώθουν ότι αυτό είναι ένα τέλμα που πρέπει να τελειώσει, αλλά δεν αισθάνονται ικανά να περάσουν σε κάτι άλλο. Νομίζω ότι αυτό είναι και το δικό μας δράμα» (από τη συνέντευξη Τύπου που έδωσε ο σκηνοθέτης του έργου Γιάννος Περλέγκας και από κοινού με την Ισμήνη Θεοδωροπούλου μεταφραστής του).
Έκανα τον πιο πάνω μακρύ πρόλογο, για να τονίσω το εξαιρετικά ελπιδοφόρο γεγονός ότι ένας ηθοποιός και ήδη σκηνοθέτης, στην πρώτη σκηνοθετική του εμφάνιση, παρ' ότι τόσο νέος, διαθέτει αυτές τις γνώσεις, έχει αυτές τις ξεκάθαρες απόψεις και την ικανότητα να τις εκφράζει σε μια άρτια σκηνική γλώσσα. Θα χρειαστεί, όμως, ένα δεύτερο σημείωμα για να ολοκληρώσω, με την αποτίμηση της παράστασης στο Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου.
