Συναντήσαμε τον Θόδωρο Τερζόπουλο μετά την επιστροφή του από το Περμ, όπου η σκηνοθεσία του για την όπερα Νοσφεράτου γνώρισε θριαμβευτική υποδοχή. "Ήμουν πολύ κουρασμένος", λέει ο ίδιος, "την επιτυχία την αντιλήφθηκα από το δωδεκάλεπτο ρυθμικό χειροκρότημα στο τέλος της παράστασης". Έχοντας φέρει εις πέρας ένα δύσκολο εγχείρημα, μιλήσαμε στη "φωλιά" του, το Θέατρο "Άττις", σε κάποιο διάλειμμα των εντατικών σεμιναρίων που παρέδιδε σε νέους σπουδαστές, λίγο προτού πάρει για άλλη μια φορά τον δρόμο για τη Μόσχα, όπου τον χειμώνα ετοιμάζεται να παρουσιάσει στο Θέατρο Στανισλάβσκι τις Βάκχες, την παράσταση που τον καθιέρωσε, σε μια ακόμη εκδοχή... Η συζήτησή μας ξεκίνησε από την όπερα και το πόσο κοντά βρίσκεται ως είδος στο σωματικό θέατρο που ο ίδιος υπηρετεί.
Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
"Η δουλειά μου έχει άμεση σχέση με την όπερα, καθώς δουλεύω συστηματικά πάνω στη δομή της αρχαίας τραγωδίας, στη γεωμετρία της, που δεν έχει καμία σχέση με αυτήν του ρεαλιστικού θεάτρου. Η τραγωδία έχει μια πολύ μεγάλη ιδέα, αυτήν της μεγάλης τέχνης. Το ίδιο και η όπερα".
* Ένα θέατρο μεγάλης φόρμας, δηλαδή;
Ναι, γιατί αυτόματα αυτό σημαίνει τραγωδία. Οι τραγωδίες μου έχουν μεγάλη φόρμα, πολλή ενέργεια, μεγάλους άξονες, την ανάγκη υπέρβασης. Δεν μετατρέπω την τραγωδία σε ένα "δραματάκι" για να χαίρονται οι θεατές. Παίρνω υπόψη τα βασικά στοιχεία της, το πάθος, που σημαίνει ενέργεια. Τη μανία, που είναι η βάση της τραγωδίας. Τον ηρωισμό, το πένθος, τη σαγήνη, το κενό... Όλα αυτά τα βλέπουμε και στην όπερα. Για παράδειγμα στον Νοσφεράτου χρησιμοποίησα τη σύγκρουση του ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό, που είναι ο Νοσφεράτου, και την ιδέα ότι το ίδιο το θύμα έχει ανάγκη την ύπαρξή του.
* Πιστεύετε στη "μεγάλη τέχνη";
Πιστεύω στη μεγάλη ιδέα της τέχνης. Γιατί η ιδέα της ζωής είναι πολύ μικρή, και κατακερματισμένη. Σήμερα η ιδέα της τέχνης, ιδιαίτερα του θεάτρου, δεν είναι τίποτε άλλο από μια επέκταση της τηλεόρασης στη θεατρική σκηνή. Μικρές ατμόσφαιρες, ούτε καν ψυχολογικές, αφασικές θα έλεγα. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με την τέχνη όπως την εννοώ, τη μεγάλη διάσταση της τέχνης, που πρέπει και να χαροποιεί και να διδάσκει και να ψυχαγωγεί αλλά και να απειλεί...
* Αυτό ακούγεται αρκετά απαισιόδοξο...
Δεν είναι απαισιοδοξία, είναι κριτική στάση, ένας διαρκής κριτικός μηχανισμός. Βλέπω τα πράγματα και τα κρίνω, αυτή είναι η παιδεία μου. Ο ενεργός πολίτης πρέπει να είναι κριτικός, όχι αφασικός. Κι όταν κρίνει, πολεμά, ο καθένας με τη δουλειά του, με τα όπλα του.
* Τι σας κάνει να επιστρέφετε για μια ακόμη φορά στις Βάκχες;
Η εκδοχή που θα παρουσιαστεί στις 22 Οκτωβρίου στο ανακαινισμένο θέατρο Στανισλάβσκι, εκεί που δημιουργήθηκε η πρώτη θεατρική μέθοδος, θα είναι η τέταρτη. Σχεδιάζω να κάνω συνολικά επτά, αφιερωμένες στον Διόνυσο... Εξ ου και ο τίτλος του βιβλίου μου, Η επιστροφή του Διόνυσου, που θα παρουσιαστεί επίσης εκεί, μαζί με μια ημερίδα πάνω στη δουλειά μου και μια έκθεση φωτογραφίας της Γιοχάνας Βέμπερ. Οι Βάκχες είναι κάθε φορά μια νέα ανάγνωση, είναι τελετές στον θεό μου, που μ' αυτόν ξεκίνησα, σε αυτόν τάχθηκα και μ' αυτόν συνεχίζω...
* ...άλλωστε σας έχουν αποκαλέσει «ο αγαπημένος του Διονύσου»...
Πράγματι, δεν το λέω τυχαία ότι είναι ο θεός μου, κυριολεκτώ. Σε μια εποχή λογοκρατούμενη, που χαρακτηρίζεται από την απουσία του ενστίκτου, πιστεύω ότι ο Διόνυσος πρέπει να έρθει και να κυριαρχήσει. Είναι ο θεός της μεταμόρφωσης, που μας κάνει πολλά δώρα... Μεταμόρφωση σημαίνει να ξαναμάθω να γελάω, να κλαίω. Εδώ πάμε σε κηδείες και δεν κλαίει κανείς, δεν γελάνε στις χαρές. Δεν υπάρχει οργή, δεν υπάρχει διεκδίκηση, σύγκρουση... Ο άνθρωπος έχει μεταβληθεί σε ένα παθητικό ον.
* Πιστεύετε πως αυτό οφείλεται στον σύγχρονο πολιτισμό;
Οι ρίζες είναι υπαρξιακές, θα τολμούσα να πω οντολογικές, και εκδηλώνονται στον πολιτισμό, που είναι και ο μεγάλος καθρέφτης. Ο Έλληνας ποτέ δεν έχει θέσει το οντολογικό και παράλληλα κριτικό, πολιτικό ερώτημα τι είναι και πού πάει. Σε μια χώρα όπου έγινε το μεγαλύτερο έγκλημα, είναι επαναπαυμένος σε μικρές καθημερινές συμπεριφορές - παγίδες, εκπτωχευμένος και χωρίς προϋπάρχουσα παιδεία. Πώς να αντιδράσει αποτελεσματικά, όταν δεν έχει τα εφόδια;
* ...ή αντιδρά αφασικά, ψηφίζοντας ένα φασιστικό μόρφωμα.
Ο Έλληνας δεν έχει συμφιλιωθεί με τον Εμφύλιο. Αυτό σημαίνει πως δεν έχει συμφιλιωθεί με τον Άλλον, τον διαφορετικό, τον αντίθετο... πως δεν συμφιλιώθηκε με τον εαυτό του. Αλλά κάποιος που δεν συμφιλιώθηκε με τον εαυτό του εν δυνάμει είναι φασίστας, δεν θα συμφιλιωθεί ποτέ με τον ξένο. Ανιστόρητος άνθρωπος σημαίνει νεκρός, θύμα του μέλλοντος.
Ο ορίζοντάς μας είναι από στάχτη, η ίδια η ζωή μας είναι στάχτη... Κάνουμε λάθος και, με έναν τρόπο σαδομαζοχιστικό, αυτό μας χαροποιεί και συνεχίζουμε να το κάνουμε, όλοι μαζί, εν χορώ του Ζαλόγγου. Τον πάτο τον βρήκαμε, τώρα πάμε για τον επόμενο...
* Δουλεύοντας τον περισσότερο χρόνο στο εξωτερικό, πιστεύετε πως μπορείτε να βλέπετε καθαρότερα την κατάσταση στην Ελλάδα;
Με βοηθά πάρα πολύ. Ξέρετε, ο πληθυσμός της χώρας είναι όσο μια συνοικία του Πεκίνου. Εδώ είμαστε ένα μικρό χωριό με μεγάλη φασαρία. Η πολιτική διαμάχη είναι κουτσομπολιό. Η καλλιτεχνική κριτική δεν έχει ίχνος γνώσης μέσα της. Όλο αυτό το πληρώνουμε, συναισθηματολογώντας σε όλα τα επίπεδα...
* Όμως όλον αυτόν τον καιρό είδαμε πολλούς νέους καλλιτέχνες να παράγουν σημαντικό έργο, ακόμη και χωρίς στήριξη...
Οι Έλληνες ηθοποιοί έχουν δύναμη και είναι εύθραυστοι εσωτερικά. Αυτό που λείπει όμως είναι η συγκροτημένη παιδεία, οι άξονες. Έχουν πολύ ταλέντο, μπορούν να τιθασεύσουν το υλικό τους, να μας το παραδώσουν, όμως ψάχνουν τα πράγματα εμπειρικά. Δεν υπάρχει συνέχεια μιας παράδοσης. Σήμερα τα παιδιά δεν λένε ότι είχαν δασκάλους, γιατί δεν υπάρχει μια Ακαδημία που θα συντηρούσε την παράδοση. Γι' αυτό με τον Λευτέρη Βογιατζή, τον Βασίλη Παπαβασιλείου και άλλους κάναμε προσπάθεια να γίνει επιτέλους η Ακαδημία παραστατικών τεχνών...
* Η προσπάθεια σκόνταψε στην έλλειψη πολιτιστικής πολιτικής;
Πολιτιστική πολιτική δεν υπάρχει, δεν υπήρξε ποτέ στην Ελλάδα. Μια χώρα που μισεί τους θεσμούς, τους φτιάχνει αχυρένιους για να τους καταστρέψει, δεν συγκροτεί την ιδέα του κράτους, γι' αυτό έχει καταντήσει να μετριέται σε συμμορίες.
* Γι' αυτό σήμερα βλέπουμε αυτή η πολιτική να εναποτίθεται σε ιδιωτικά ιδρύματα;
Τα ιδρύματα κάνουν εξαιρετική δουλειά, αλλά το καινούργιο γεννιέται σε άλλες συνθήκες, όπου υπάρχει ο πόνος, το όραμα, η φτώχεια, η σύγκρουση, πάνω απ' όλα η συλλογικότητα... Λέω συχνά στους μαθητές μου πως πρέπει να ψάξουν καλά τα υλικά τους στη φωλιά τους, ακόμα και χωρίς λεφτά. Εμείς ξεκινήσαμε σαν κολεκτίβα, γιατί ήξερα πως από αυτήν θα δημιουργηθεί η παράσταση που θα ιδρύσει το «Άττις», όπως κι έγινε. Σήμερα, η τραγωδία που ζούμε αφήνει στους νέους ένα βαθύτατο πένθος. Θα μετατραπεί άραγε σε οργή;
"Ανιστόρητος σημαίνει δούλος"
"Έβγαινα από τα συντρίμμια του Εμφυλίου, με μια οικογένεια ρημαγμένη, όπως τόσες και τόσες. Ήταν τέτοιο το σοκ από την παιδική μου ηλικία, που η αντίδρασή μου ήταν η σιωπή. Η κοινωνία όμως ήταν εκεί, ο άλλος, ο πρώην εχθρός μου, ήταν εκεί και παρέμενε εχθρός μου. Όταν πια μεγάλωσα, αυτή η στέρηση επικοινωνίας συσσώρευσε τόση ενέργεια, που έπρεπε να γίνει έργο δημιουργικό. Τότε ο κόσμος έβγαινε από ένα πολύ άγριο σοκ, που ώρες - ώρες έπαιρνε μεταφυσικές διαστάσεις.
Αυτό που έχει συμβεί σήμερα είναι μια εκποίηση του ήθους, μια καταστροφή του πολιτισμού. Τότε δεν ήταν έτσι, γεννιόταν ένας πολιτισμός. Τότε γεννιούνταν όνειρα, σήμερα εκποιούνται. Σήμερα χρειάζεται όσο ποτέ άλλοτε μια Realpolitik και η αλήθεια. Να λένε την αλήθεια κάθε μέρα, μόνο έτσι θα αποκτηθεί εμπιστοσύνη και θα καταλάβει κανείς πού βρίσκεται. Μικρός ήξερα πού είμαι, ότι είμαι θύμα μιας τέτοιας ιστορικής συνθήκης. Σήμερα όμως δεν ξέρουμε τίνος θύματα είμαστε. Γι' αυτό σας λέω πως ανιστόρητος σημαίνει δούλος. Η μεγαλύτερη επιτομή της αλήθειας είναι η ιστορικότητα. Χωρίς ιστορία δεν κάνουμε τίποτε. Ένας άθλιος μηχανισμός λήθης τα διαγράφει όλα".
