Το ραντεβού μας με τον Γιάννη Κόκκο είχε οριστεί στο Μέγαρο Μουσικής, σε κάποιο διάλειμμα της πρόβας για τον Οθέλλο του Βέρντι, που ετοιμάζει πυρετωδώς για την Εθνική Λυρική Σκηνή και θα παρουσιαστεί την επόμενη Κυριακή στο Ηρώδειο. Εικαστικός καλλιτέχνης στο ξεκίνημά του, εγκαταστάθηκε από πολύ νωρίς στη Γαλλία, όπου συνεργάστηκε με τον Αντουάν Βιτέζ, ο οποίος τον ενθάρρυνε να προχωρήσει στη θεατρική σκηνοθεσία. Σήμερα είναι πλέον διάσημος σκηνοθέτης όπερας, όμως οι δύο προηγούμενες ιδιότητες συνεχίζουν να πλουτίζουν το έργο του στην όπερα, αλλά και την πολιτική και ποιητική, ταυτόχρονα, ανάγνωση του κόσμου. Πράος και προσηνής, παρακολουθεί ανελλιπώς τις εξελίξεις στην Ελλάδα και εξοργίζεται με την ταμπέλα "Πωλείται" που έχει τοποθετηθεί πάνω απ' ολόκληρη τη χώρα...
Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
* Ο Οθέλλος είναι η δεύτερη σκηνοθεσία σας για τη Λυρική Σκηνή. Τι σας έκανε να πάρετε αυτήν την απόφαση;
Είχαμε μια πάρα πολύ καλή συνεργασία πέρσι. Το πείραμα του Ιπτάμενου Ολλανδού με ενδιέφερε πολύ, γιατί ήταν μια πρόκληση να κάνω Βάγκνερ σε εξωτερικό χώρο, κάτι που κατά κάποιον τρόπο γινόταν πρώτη φορά. Όταν συζητήσαμε την επόμενη συνεργασία μας, ήθελα και αυτή να αποτελεί πρόκληση για μένα. Ο Οθέλλος είναι μια λυρική παράσταση πολύ κοντά στο θέατρο. Με τον τρόπο που τον αντιμετώπισε ο Βέρντι είναι ένα έργο που ανοίγει τις πόρτες για τη σύγχρονη όπερα, και στον τρόπο που αντιμετωπίζει το μελόδραμα και στον τρόπο που θέτει καινούργια ερωτήματα.
* Πού αισθάνεστε πιο ελεύθερος όταν σκηνοθετείτε, στο θέατρο ή στην όπερα;
Η ελευθερία μου βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο θα μεταφράσω τα έργα. Δεν είναι απόλυτη, έχει όρια τα οποία χαράσσω εγώ. Η δουλειά του σκηνοθέτη, όπως την αντιμετωπίζω, είναι να αναδείξει τους μυστικούς διαδρόμους που βρίσκονται στο υπόβαθρο ενός έργου, ώστε να μπορέσει να αποδώσει αυτά που αισθάνεται. Η όπερα συνδέει τη μουσική με την εικόνα και το θέατρο, κάποτε σε αντίθεση αλλά συχνότερα σε υπέρβαση, κι αυτό προσπαθώ να δώσω με τη δουλειά μου.
* Ο Οθέλλος είναι ο κατεξοχήν διαφορετικός, ο "άλλος" της κοινωνίας του...
Στην παράσταση βασίστηκα στον τρόπο με τον οποίο ο Σαίξπηρ αντιμετώπισε τον Οθέλλο: Έναν άνθρωπο που έρχεται από μιαν άλλη κουλτούρα, μαύρο, δηλαδή κατεξοχήν διαφορετικό για πολλούς, ο οποίος έχει αποδεχθεί τις αξίες μιας άλλης κοινωνίας και θρησκείας, κι έχει αναδειχθεί στα ύψιστα αξιώματα μέσα από τη θέληση και τις ικανότητές του. Η κοινωνία τον έχει αποδεχθεί και αναδείξει επειδή έχει τη δύναμη να την προστατεύσει. Από τη στιγμή που χάνεται αυτή η ισορροπία, κανείς δεν τον αποδέχεται πια. Αυτό είναι το στοιχείο που προσπαθώ να αναδείξω.
* Τον τρόπο της πτώσης του;
Ο Οθέλλος, λόγω κουλτούρας και χαρακτήρα, αντιμετωπίζει ποιητικά τον κόσμο, τον νοηματοδοτεί με αυτόν τον τρόπο. Ο Ιάγος καταστρέφει τον Οθέλλο και τη Δεισδαιμόνα ακριβώς επειδή δεν αποδέχεται ότι πρέπει να υπάρχει μια ποιητική ανάγνωση του κόσμου, γιατί ο ίδιος είναι ένας άνθρωπος κενός, κούφιος και τερατωδώς έξυπνος. Βάζει μπροστά έναν μηχανισμό για να καταστρέψει αυτήν την εικόνα του κόσμου, την ποιητική ένωση των δύο αυτών ανθρώπων. Η ρατσιστική αντιμετώπιση εντάσσεται σε αυτόν τον μηδενισμό. Στην όπερα έχει έναν εωσφορικό χαρακτήρα, κάτι που δεν συναντάμε στον Σαίξπηρ, όμως αντιπροσωπεύει το χάος που δεν αποδέχεται τη μορφή του κόσμου. Αυτό προσπαθώ να αποδώσω και σκηνογραφικά: βρισκόμαστε μέσα στο χάος που μετατρέπεται σταδιακά σε ένα είδος αρχιτεκτονικού στροβίλου.
* Αν και στη Γαλλία, παρακολουθείτε τα πολιτιστικά πράγματα στην Ελλάδα. Πώς αντιμετωπίζετε τις νέες ομάδες καλλιτεχνών που συχνά κομίζουν ρηξικέλευθες προτάσεις για το θέατρο ή και για την ίδια την όπερα;
Νομίζω πως είναι το μόνο καλό που φέρνει η κρίση. Μέσα σε αυτές τις δύσκολες συνθήκες απελευθερώνεται ενέργεια και σκέψη, οποιοδήποτε κι αν είναι το αισθητικό αποτέλεσμα. Νομίζω ότι το πιο σημαντικό είναι πως οι νέοι προσπαθούν να δώσουν απαντήσεις στο πνευματικό επίπεδο. Η θέλησή τους για μια πολιτική αλλά και ποιητική ανάγνωση της πραγματικότητας είναι εξαιρετικά σημαντική.
* Ειδικά μετά την υιοθέτηση της άποψης ότι το κράτος θα υποστηρίζει μόνο ό,τι είναι κερδοφόρο...
Αυτή είναι μια διεθνής τάση, που κυριαρχεί γιατί πλέον δεν υπάρχει πολιτική σκέψη, ούτε στη δεξιά ούτε στην αριστερά. Όλα έχουν παραδοθεί στη δύναμη του χρήματος. Ό,τι και να πούμε, αυτή η σκοτεινή και απροσδιόριστη δύναμη διευθύνει τα πάντα, χωρίς λογοδοσία και χωρίς πραγματικό σκοπό. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι, στην πραγματικότητα, με όσα χαρακτηρίζουν τον Ιάγο, τον πειρασμό του χάους. Τα πράγματα εξελίσσονται χωρίς να μπορούμε να τα επηρεάσουμε. Η πολιτική αντίσταση μόλις που αρχίζει να διαφαίνεται. Όμως οι συντηρητικές δυνάμεις έχουν αποκλείσει προς το παρόν κάθε δυνατότητα ήπιας αλλαγής.
*Είναι άραγε αυτή η Ευρώπη που ονειρευόσασταν όταν φύγατε για τη Γαλλία;
Σας το λέω ξεκάθαρα: Όχι. Είμαι υπέρ της ευρωπαϊκής ενότητας, ακόμη περισσότερο υπέρ μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας. Όμως η πολιτική δεν βρισκόταν στο ύψος των περιστάσεων κι έτσι, σιγά-σιγά, οι σκοτεινές δυνάμεις του χρήματος εισέδυσαν σε όλα τα επίπεδα. Δεν έχω κάτι εναντίον της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στον χώρο της τέχνης, πρέπει όμως να ακολουθεί μια κατεύθυνση που να ωφελεί το δημόσιο συμφέρον. Και όλα να γίνονταν ιδιωτικά, το ηλεκτρικό, η υγεία, ο πολιτισμός, θα έπρεπε να είναι δημόσια, και εκεί να εντάσσονταν οι ιδιωτικές πρωτοβουλίες. Αυτή η Ευρώπη λοιπόν, και δεν είμαι ο μόνος που το λέει, δεν είναι μια Ευρώπη που μας αντιπροσωπεύει...
* Παρόλα αυτά, είστε αισιόδοξος;
Η απαισιοδοξία είναι τέτοια που η αισιοδοξία επιβάλλεται! Διάβαζα πρόσφατα τα τελευταία ποιήματα του Ρίτσου, που έγραψε όταν διαισθανόταν τι έμελλε να συμβεί. Γράφει λοιπόν στον τελευταίο του στίχο: "Ανέβα στο λεωφορείο. Υπάρχει κάποια θέση για σένα. Βροχή"...
"Όταν όλα πουληθούν, δεν θα έρχεται κανείς"
Εξοργισμένος με τα σχέδια εκποίησης των ακτών, ο Γιάννης Κόκκος συμμετείχε στην κινητοποίηση των κατοίκων του χωριού όπου περνά τα καλοκαίρια στην Κέρκυρα, προκειμένου να μην μετατραπεί ο παρακείμενος οικότοπος σε τσιμεντένιο ξενοδοχείο. "Πολλά αισχρά συμβαίνουν σήμερα, αλλά το αισχρότερο, όπως θα έλεγε και ο Σοφοκλής, είναι ότι το ίδιο το κράτος, σαν να είναι κάτι απόλυτα φυσικό, πουλάει όλη την Ελλάδα, τα δάση, τις ακτές... Είναι τόσο κοντόθωροι! Όταν όλα πουληθούν και γίνουν τσιμέντο, σαν την Ισπανία, τότε δεν θα έρχεται κανείς". Και συμπληρώνει: "Αυτά που έκανε η δικτατορία με τρόπο αυθαίρετο και αυταρχικό τώρα γίνονται με τρόπο δημοκρατικό και σε τεράστια έκταση. Είναι το πιο μεγάλο έγκλημα απέναντι στα παιδιά μας".
info
ΟΘΕΛΛΟΣ του Τζουζέπε Βέρντι. Σκηνοθεσία - σκηνικά - κοστούμια: Γιάννης Κόκκος. Μουσική διεύθυνση: Μύρων Μιχαηλίδης. Φωτισμοί: Μίχαελ Μπάουερ. Ερμηνεία: Ζόραν Τοντόροβιτς - Αντονέλο Παλόμπι, Γκεόργκε Γκαγκνίτζε - Δημήτρης Πλατανιάς, Δημήτρης Φλεμοτόμος - Γιάννης Χριστόπουλος, Χαράλαμπος Αλεξανδρόπουλος, Τάσος Αποστόλου - Πέτρος Μαγουλάς, Άκης Λαλούσης - Παύλος Σαμψάκης, Παύλος Μαρόπουλος - Θεόδωρος Μωραΐτης, Αλεξία Βουλγαρίδου - Τσέλια Κοστέα, Αντιγόνη Παπούλκα - Ινές Ζήκου. ΩΔΕΙΟ ΗΡΩΔΟΥ ΑΤΤΙΚΟΥ, 27, 29-31/7.
