"Μια πόλη δεν μιλάει για το παρελθόν της, ωστόσο το περιέχει όπως μια παλάμη τις γραμμές της", Italo Calvino
ΤΗΣ Κατερίνας Νοτοπούλου*
Πώς οι άνθρωποι σκέπτονται για τις πόλεις;
Πώς εξιστορούν το παρελθόν τους μέσα σ' αυτές;
Πώς η συλλογική μνήμη επανεπινοεί την ιστορική διάστασή τους;
Πώς η πολιτικά χειραγωγούμενη εμπειρία της πόλης αποσιωπά το τραυματικό και πώς διαχειρίζεται το μελλοντικό κρύβοντας το «ενοχλητικό» χθεσινό κάτω από το χαλί;
Πώς η κιβωτός αιώνων μιας πόλης ζυγιάζεται ανάμεσα στην ατομική και τη συλλογική μνήμη ορίζοντας σημεία στα οποία η ίδια η Ιστορία συμμορφώνεται και άλλα στα οποία αντιστέκεται;
Πώς ο άνθρωπος γίνεται ακούσια ή εσκεμμένα ο ιχνηλάτης των βημάτων της;
Στο αφήγημα των πόλεων, ειδικά σε ό,τι αφορά το κομμάτι της ιστορικής μνήμης, απάντηση έδωσαν κατά καιρούς οι ιστορικοί και οι «μελετητές» σχηματίζοντας παλίμψηστα αναμνήσεων που δεν απηχούσαν πάντα τα γεγονότα.
Πολλές φορές δε το καταχώνιασμα της μνήμης ήταν τέτοιων διαστάσεων, ώστε το κενό το οποίο άφηναν έσπευδαν να καλύψουν -από τα χρόνια του Γιώργου Ιωάννου- οι λογοτέχνες αναλόγως με την αίσθηση προσωπικής ευθύνης του καθενός απέναντι στην Ιστορία. Την «πραγματική» Ιστορία, τη μικροϊστορία ή την αποσιωπημένη Ιστορία.
Η προσπάθεια για να καθιερωθεί η 30ή Οκτωβρίου ως ημέρα μνήμης ξεκίνησε το 2014 και το σχετικό ΦΕΚ εκδόθηκε την 9η Μαΐου του 2016, αφού για εβδομήντα και πλέον χρόνια η επέτειος θάφτηκε σκοπίμως.
Η ιστορική αλήθεια είναι όμως μία και έχει γραφτεί από τον λαό. Τη Θεσσαλονίκη την απελευθέρωσε από τους Γερμανούς και τα τάγματα ασφαλείας ο ΕΛΑΣ, οι μαχητές του λαϊκού κινήματος.
Η Θεσσαλονίκη, η πόλη των μεγάλων κοινωνικών, δημοκρατικών και πατριωτικών αγώνων, υπέφερε αμέτρητα δεινά κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ήταν η πρώτη ελληνική πόλη που καταλήφθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα. Θρήνησε εκτελεσμένους στα σκοπευτήρια, παιδιά που πέθαναν από πείνα, 50.000 Εβραίους Θεσσαλονικείς που δεν γύρισαν ποτέ από τα ναζιστικά στρατόπεδα της εξόντωσης.
Πλατεία Ελευθερίας. Βαθιά χαραγμένο στη μνήμη της Θεσσαλονίκης το Μαύρο Σάββατο της 11ης Ιουλίου 1942. Η Ραχήλ, ο Λεόν, ο Δαυίδ και η Ρεβέκκα, οι συμπολίτες μας δολοφονήθηκαν στο όνομα του μίσους, στερώντας από μας και τα παιδιά μας φίλους και γείτονες.
Κι όμως, η Θεσσαλονίκη με τις δεκάδες χιλιάδες νεκρούς, η δεύτερη μαρτυρική πόλη της Ευρώπης μετά τη Βαρσοβία, η πόλη που απώλεσε μια ολόκληρη κοινότητα, συμπεριελήφθη μόλις το 2011 στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας ως το ενενηκοστό κατά σειρά ελληνικό Ολοκαύτωμα.
Η πρώτη αναγνώριση της ιστορικής αλήθειας από τον Δήμο Θεσσαλονίκης έγινε επί δημαρχίας Θανάση Γιαννούση και συνεχίστηκε επί Θεοχάρη Μαναβή μέχρι το 1986. Ωστόσο, επρόκειτο για μια αναγνώριση «ανάπηρη», χωρίς την κρατική σφραγίδα, που αμφισβητήθηκε από συγκεκριμένες πολιτικές δυνάμεις και καταργήθηκε με την πρώτη ευκαιρία κατά τη διάρκεια της δημαρχίας του Σωτήρη Κούβελα.
Η απαξίωση της απόδοσης του φόρου τιμής στους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης δεν ήταν συμπτωματική. Ήταν συνειδητή πράξη των μετακατοχικών κυβερνήσεων στην προσπάθειά τους να ανατρέψουν την πραγματικότητα καταδικάζοντάς την ερήμην στη λήθη. Ήταν έργο των ίδιων εκείνων συνεργατών των κατακτητών που κατέδιδαν συνανθρώπους τους και κερδοσκοπούσαν χυδαία.
Κόκκινο σπίτι. Βασανιστήρια. Εκτελέσεις. Βία. Στρατόπεδο «Παύλος Μελάς». Το σύγχρονο κολαστήριο. Το Νταχάου της βόρειας Ελλάδας.
Γωνιές της πόλης αποτυπωμένες με μελανά χρώματα ως τόποι μαρτυρίου, διωγμών και εκτελέσεων αλλά και ως σύμβολα ηρωισμού, αυταπάρνησης. Πληγώνουν τη μνήμη, αλλά παράλληλα ανακαλούν μέσα από αυτήν την αντίσταση, την αγωνία για την ελευθερία.
Οι κραυγές «Μην μας ξεχάσετε» και «Να εκδικηθείτε», που ακούγονταν από τα στόματα των κρατουμένων στα φορτηγά μεταφοράς στους τόπους εκτέλεσης, στοίχειωσαν τα πέτρινα χρόνια. Η πόλη δεν ξέχασε. Άλλωστε, η μνήμη δεν μπορεί να είναι επιλεκτική.
Τη μνήμη οφείλουμε να τη διαφυλάσσουμε
Η Ιστορία διδάσκει πως η λήθη γίνεται ο τρόπος για να ξαναζήσεις δεινά και απώλειες. Η οργανωτική επιτροπή διοργάνωσης των εκδηλώσεων μνήμης της 30ής Οκτωβρίου 1944,της οποίας είμαι μέλος ως δημοτική σύμβουλος του Δήμου Θεσσαλονίκης και επικεφαλής της παράταξης «Μαζί για τη Θεσσαλονίκη», προσανατολίζεται να εμπλέξει ενεργά στην υπόθεση αυτή βραχυπρόθεσμα τη νεολαία.
Η ιστορική γνώση πρέπει να περνάει μέσα από την εκπαίδευση. Όχι μόνο με γνώσεις αλλά και με εμβάθυνση στα μηνύματα του παρελθόντος. Το παρελθόν μας σ’ αυτή την πόλη το οριοθέτησε ο ακάματος αγώνας για ιδανικά όπως η δημοκρατία, η ελευθερία και η εθνική ανεξαρτησία. Όση προσπάθεια κατέβαλαν οι κρατούντες της μεταπολεμικής εποχής να αλλοιώσουν την αλήθεια, τίποτε δεν απαλείφθηκε από τη συνείδηση του λαού. Η δικαίωση της πόλης ήταν αποτέλεσμα της διεκδίκησης, από τους πολίτες, του ώριμου αιτήματος για τη διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης όπως αυτή καταγράφηκε στα έργα του Ιωάννου, του Βαφόπουλου, του Σομαρίπα και στις προφορικές μαρτυρίες αυτών που επέζησαν. Ή έκδοση του ΦΕΚ την 9η Μαΐου 2016 (ημέρα λήξης του πολέμου για την Ευρώπη) απελευθέρωσε την πόλη για δεύτερη φορά.
Την 30ή Οκτωβρίου η Θεσσαλονίκη γιορτάζει με ενότητα τη λήξη της κατοχής της από το φάντασμα του ναζισμού και διατρανώνει την πίστη της σε ένα μέλλον ελεύθερο, δημοκρατικό απαλλαγμένο από τον πόλεμο, την προσφυγιά, τη μισαλλοδοξία, τον κοινωνικό εκφασισμό και τη βαρβαρότητα.
* Η Κατερίνα Νοτοπούλου είναι βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ Α’ Θεσσαλονίκης
