Το κοινωνικό καύσιμο της πολωνικής Δεξιάς

Επιμέλεια: Γιάννης Χρυσοβέργης

Νικητής των εκλογών του Οκτωβρίου του 2015, το συντηρητικό πολωνικό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) πολλαπλασιάζει τις επιδείξεις αυταρχισμού. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε τον περασμένο Ιανουάριο μια «διαδικασία προστασίας του κράτους δικαίου».

Του ειδικού απεσταλμένου μας Cédric Gouverneur*

Στο γραφείο της Αλληλεγγύης¹ στο ορυχείο Pokaj (Ειρήνη), στη Ρούντα Σλάσκα της Σιλεσίας, ο Άνταμ Καλάμπις, 46 ετών, με παρουσιαστικό κατσέρ και μαλλιά κομμένα σύρριζα, μας προσφέρει τσάι. Τα τεράστια χέρια του είναι ακόμα μαύρα από το κάρβουνο: πριν από μισή μόλις ώρα βρισκόταν οκτακόσια μέτρα κάτω από τη γη. «Υπάρχουν τέσσερις χιλιάδες εργαζόμενοι, οι μισοί από τους οποίους είναι μεταλλωρύχοι» εξηγεί. «Εργάζομαι εδώ από 18 ετών. Ξεκίνησα μεταφέροντας τους σάκους με το κάρβουνο. Τώρα είμαι στη συντήρηση».

Ο γίγαντας αυτός δηλώνει ότι «τον έχει εξουθενώσει το ορυχείο»: «Ελπίζω να μην τελειώσω σαν τον πατέρα μου: συνταξιοδοτήθηκε στα 45 του και πέθανε έναν χρόνο αργότερα». Η συνταξιοδότηση δεν είναι στο ορατό μέλλον για τον Καλάμπις: «Η προηγούμενη κυβέρνηση αφαίρεσε από τον συντάξιμο χρόνο τις ημέρες ασθένειας και τις ημέρες που πήγαινα για αιμοδοσία». Μερικοί μεταλλωρύχοι έχουν πάρει τη συνήθεια να δίνουν αίμα με αντάλλαγμα μια μέρα ανάπαυσης. «Οι φιλελεύθεροι έφθασαν στο σημείο να μην υπολογίζουν τον χρόνο της στρατιωτικής θητείας όσων υπηρέτησαν στα χρόνια του κομμουνιστικού καθεστώτος»!

Ο Καλάμπις εργάζεται στη δημόσια επιχείρηση KW «επτάμισι ώρες την ημέρα, πέντε ημέρες την εβδομάδα, για 2.900 ζλότι», δηλαδή λιγότερα από 700 ευρώ. «Ο μισθός μου αυξήθηκε κατά 150 ζλότι (34 ευρώ) στα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Και πάλι, δεν μπορώ να παραπονιέμαι. Η χήρα ενός φίλου, που σκοτώθηκε στην έκρηξη του ορυχείου της Χαλέμπα (23 νεκροί τον Νοέμβριο του 2006), εισέπραξε αποζημίωση έξι μηνιαίων μισθών και μετά τίποτα». Σφίγγει τις γροθιές του, όμοιες με παλαιστή: «Στην οικογένειά μου ήμασταν όλοι μεταλλωρύχοι, από πατέρα σε γιο. Εγώ όμως είμαι ο τελευταίος. Η γυναίκα μου καθαρίζει δημόσιες τουαλέτες. Μια σύμβαση - σκουπίδι, 800 ζλότι (150 ευρώ) τον μήνα για πλήρη απασχόληση». Οι «ευέλικτες συμβάσεις εργασίας» αποκαλούνται «συμβάσεις σκουπίδια» από αυτούς που τις υφίστανται.

«Είναι δύσκολο να βρει κανείς μια σταθερή δουλειά» αναστενάζει ο μεταλλωρύχος. Από την ένταξη της χώρας του στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 2004, δύο εκατομμύρια Πολωνοί μετανάστευσαν, κυρίως στο Ηνωμένο Βασίλειο. «Ο γιος μου και η κόρη μου ονειρεύονται να ζήσουν στη Γερμανία. Ο καπιταλισμός είναι καλός γι' αυτούς που ξέρουν να κάνουν μπίζνες, όχι για τους υπόλοιπους» καταλήγει ο Καλάμπις σηκώνοντας τους ώμους του. Μια ετερόκλητη διακόσμηση είναι καρφιτσωμένη στον τοίχο του γραφείου του συνδικάτου: η σημαία της Αλληλεγγύης, το έμβλημα της Πολωνίας -ένας λευκός αετός σε κόκκινο φόντο-, αναπόφευκτα το πορτρέτο του Πάπα Ιωάννη - Παύλου του 2ου, η φωτογραφία, με αφιέρωση, ενός τοπικού πρωταθλητή της πυγμαχίας και... το ημερολόγιο του 2016 του PiS.

Μεταλλωρύχος και συνδικαλιστικός εκπρόσωπος της Αλληλεγγύης, ο Καλάμπις είναι επίσης μέλος του ακροδεξιού κόμματος. Άλλωστε η Αλληλεγγύη είχε καλέσει τα μέλη της να ψηφίσουν υπέρ του υποψήφιου του PiS, του Αντρέι Ντούντα, στις προεδρικές εκλογές του 2015. Στις βουλευτικές εκλογές που ακολούθησαν το συνδικάτο δεν υποστήριξε κάποιο κόμμα, όμως όλοι είχαν πάρει το μήνυμα... «Είμαι καθολικός, αλλά δεν είναι αυτός ο λόγος της ένταξής μου στο κόμμα. Το PiS είναι το μόνο που μας υποστηρίζει, είναι κοντά στον κόσμο. Μετά από την έκρηξη στο ορυχείο της Χαλέμπα, ο πρόεδρος Καζίνσκι²ήρθε να μας δει· αυτό με συγκίνησε».

Αντιθέτως ο Καλάμπις σιχαίνεται τους φιλελεύθερους της Πλατφόρμας Πολιτών (PO), το κεντροδεξιό κόμμα που ήταν στην εξουσία από το 2007 ώς το 2015. Ο μεταλλωρύχος λέει ότι «σοκαρίστηκε» από την παρουσία του προέδρου Μπρονισλάβ Κομορόβσκι στην κηδεία του στρατηγού Βόιτσεκ Γιαρουζέλσκι, του κομμουνιστή ηγέτη της περιόδου 1981-1989, που έθεσε εκτός νόμου την Αλληλεγγύη. Και δεν μπόρεσε να ανεχθεί το ότι η κυβέρνηση του PO αποφάσισε, χωρίς διάλογο, το Γενάρη του 2015, το κλείσιμο ορυχείων.

«Έμαθα το επικείμενο κλείσιμο του ορυχείου μου από την τηλεόραση!» λέει οργισμένος. Είναι πεπεισμένος: ο πρώην πρωθυπουργός του PO Ντόναλντ Τουσκ, που έγινε πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, «θέλει να κλείσει όλα τα ορυχεία, ενώ αντίθετα το PiS υποσχέθηκε να τα διατηρήσει». «Οι περισσότεροι συνάδελφοι ψηφίζουν PiS» καταλήγει.

Στις 25 Οκτωβρίου 2015 το PiS κέρδισε τις κοινοβουλευτικές εκλογές (Βουλή και Γερουσία) με 37,6% των ψήφων, έναντι 24,1% των φιλελεύθερων και 8,8% των λαϊκιστών του Kukiz'15.. Το προοδευτικό στρατόπεδο, μην έχοντας κατορθώσει να υπερβεί το όριο του 5% για ένα κόμμα και 8% για έναν συνασπισμό κομμάτων, δεν έχει κανέναν κοινοβουλευτικό εκπρόσωπο.³ Η Αριστερά, διασπασμένη μεταξύ της Ενωμένης Αριστεράς και του Μαζί (Razem), αλλά επίσης θύμα της υφαρπαγής των κοινωνικών ιδεών της από την αντιδραστική Δεξιά, είναι απούσα από το Κοινοβούλιο. Λίγους μήνες νωρίτερα, τον Μάιο του 2015, η προεδρική εκλογή είχε δώσει μια πρόγευση της συντηρητικής πλημμυρίδας: ο απερχόμενος φιλελεύθερος πρόεδρος Κομορόβσκι έχασε στον δεύτερο γύρο από τον σχεδόν άγνωστο Ντούντα.

Παρά τα επανειλημμένα αιτήματά μας ουδείς από τους υπεύθυνους του PiS δέχθηκε να συναντηθεί μαζί μας.⁴ Μια εκτενής συνέντευξη του υπουργού Εξωτερικών Βιτόλντ Βαζτσικόβσκι στο γερμανικό ταμπλόιντ «Bild» (3 Ιανουαρίου 2016) δίνει ωστόσο μια σύνοψη της ιδεολογίας του κόμματος: «Θαρρείς κι ο κόσμος πρέπει να εξελιχτεί, σύμφωνα με το μαρξιστικό μοντέλο, προς μια μόνο κατεύθυνση: προς ένα μείγμα πολιτισμών και φυλών· έναν κόσμο ποδηλατών και χορτοφάγων που θα χρησιμοποιεί μόνο ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και θα μάχεται κάθε μορφή θρησκείας. Όλα αυτά δεν έχουν τίποτα το κοινό με τις παραδοσιακές πολωνικές αξίες. Αυτό αντιτίθενται με ό,τι έχει στην καρδιά της η πλειονότητα των Πολωνών: παράδοση, ιστορική συνείδηση, αγάπη για τη χώρα τους, πίστη στον Θεό και φυσιολογική οικογενειακή ζωή, με έναν άνδρα και μια γυναίκα».⁵

Ωστόσο ο συντηρητισμός δεν είναι το μοναδικό κίνητρο των ψηφοφόρων του PiS. Τους στρατολογεί από την Πολωνία της κοινωνικής υποβάθμισης και της ανασφάλειας, αυτής που κρύβεται πίσω από τους καλούς μακροοικονομικούς δείκτες (βλ. ένθετο: Στατιστικά στοιχεία). Είναι η Πολωνία των μέσων ανθρώπων, οι οποίοι, όπως ο Καλάμπις και η οικογένειά του, έχουν υποστεί τις επιπτώσεις των ακραία νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων και συνήθως έχουν τη δυνατότητα να διαλέξουν ανάμεσα σε μια «σύμβαση - σκουπίδι» των 200 ευρώ και τη μετανάστευση.

Είναι η Πολωνία της υπεργολαβίας των προϊόντων μαζικής παραγωγής για τους μεγάλους ευρωπαϊκούς ομίλους, κυρίως τους γερμανικούς. Είναι η Πολωνία των συντάξεων κάτω των 300 ευρώ τον μήνα. Είναι η Πολωνία του εθνικισμού, της κυριαρχίας του κλήρου, η οπαδός του προστατευτισμού, η ξενόφοβη (βλ. ένθετο: Πραγματική ξενοφοβία, μετανάστες φαντάσματα).

Το PiS κατόρθωσε να προσελκύσει όλους τους δυσαρεστημένους με ένα φιλόδοξο κοινωνικό πρόγραμμα: ένα μηνιαίο επίδομα 500 ζλότι (115 ευρώ) για κάθε παιδί, χρηματοδοτούμενο από τη φορολογία των τραπεζών και των μεγάλων αλυσίδων σούπερ μάρκετ· ένα ελάχιστο ωρομίσθιο· κι ακόμα την επιστροφή της ηλικίας συνταξιοδότησης στα 60 για τις γυναίκες και στα 65 για τους άνδρες, τη στιγμή που οι φιλελεύθεροι σκόπευαν να την πάνε στα 67 χρόνια.

Ο καθηγητής της πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας Ραντοσλάβ Μαρκόβσκι μελέτησε την εξέλιξη του PiS: «Όταν κυβερνούσαν, μεταξύ 2005 και 2007, ήταν συντηρητικοί αλλά φιλελεύθεροι στο οικονομικό πεδίο. Εξελίχθηκαν σε όλο και περισσότερο λαϊκιστές, ξενόφοβους και ευρωσκεπτικιστές Ένας καθολικός εθνικισμός εμπλουτισμένος με ένα σοσιαλίζον κοινωνικό πρόγραμμα».

Χωρίζει τους εκλογείς του κόμματος σε τρεις κατηγορίες: «Πρώτα αυτοί τους οποίους αποκαλώ 'σέχτα του Σμολένσκ'· οι άνθρωποι που είναι πεπεισμένοι ότι το αεροπορικό δυστύχημα του 2010⁶ήταν συνωμοσία του Ντόναλντ Τουσκ και του Βλαντίμιρ Πούτιν. Ύστερα είναι οι θρησκευόμενοι καθολικοί, η γνώση των οποίων για τον κόσμο συχνά συνοψίζεται σε ό,τι τους λέει ο παπάς της ενορίας -το ένα τρίτο των θρησκευόμενων Πολωνών έχουν βιώσει την προπαγάνδα της Εκκλησίας». Και τέλος είναι οι άνθρωποι με χαμηλά εισοδήματα, που τους προσέλκυσε το κοινωνικό πρόγραμμα του κόμματος: «Το PiS μπόρεσε να κατανοήσει τις προσδοκίες των εργατών, των αγροτών...». Η αποχή -σχεδόν 50%- φρόντισε για τα υπόλοιπα.

Κοινωνιολόγος στην αριστερή δεξαμενή σκέψης Krytyka Polityczna (Πολιτική Κριτική), ο Γιακούμπ Μαζμούρεκ αναλύει τους παράγοντες που οδήγησαν στην απόρριψη των φιλελεύθερων. «Η PO κυβέρνησε οκτώ χρόνια. Είναι πολύ για μια νέα δημοκρατία. Η πρωθυπουργός Εύα Κόπατς, που διαδέχθηκε το 2014 τον Ντόναλντ Τουσκ, ο οποίος μετακόμισε στις Βρυξέλλες, δεν ήταν χαρισματική». Κυρίως οι φιλελεύθεροι δεν μπόρεσαν να ανακάμψουν μετά την «υπόθεση των υποκλοπών».

Τον Ιούνιο του 2014 το εβδομαδιαίο συντηρητικό έντυπο «Wprost» δημοσίευσε ιδιωτικές συζητήσεις ανθρώπων του κυβερνητικού περιβάλλοντος, που υπέκλεψαν οι σερβιτόροι ενός μεγάλου εστιατορίου της Βαρσοβίας. Το χυδαίο λεξιλόγιο των ομοτράπεζων, τα μυστικά και η αλαζονεία τους κατέστρεψαν το υποτιθέμενο θεσμικό προφίλ της πλατφόρμας: «Μετά από αυτό θεωρούνταν μια ελίτ αποκομμένη από την πραγματικότητα» εξηγεί ο Μαζμούρεκ.

Υπογραμμίζει επίσης την «αυτοϊκανοποίηση» των φιλελεύθερων. «Οι ηγέτες του PO είναι σχετικά ηλικιωμένοι· έζησαν τον κομμουνισμό, τις ελλείψεις. Επαναλάμβαναν συνεχώς: 'Κοιτάξτε το άλμα που έκανε η Πολωνία!'. Είναι ένας λόγος που δεν βρίσκει ανταπόκριση στους νέους: δεν έχουν γνωρίσει εκείνη την εποχή. Κι όταν πηγαίνουν να εργαστούν στη Δυτική Ευρώπη, διαπιστώνουν πως εκεί οι μισθοί είναι πολύ καλύτεροι. Στο Βερολίνο τα ενοίκια είναι λίγο ακριβότερα από αυτά της Βαρσοβίας, όμως οι άνθρωποι έχουν τριπλάσιους μισθούς. Οι προσδοκίες της πολωνικής νεολαίας είναι πολύ υψηλές». Αντίστοιχες είναι και οι απογοητεύσεις της.

Ο Πάβελ Μιχάλσκι, επιχειρηματίας, 34 ετών, μας δέχεται στην Μπιτόμ, μια πόλη της Σιλεσίας ερημωμένη μετά τη διακοπή λειτουργίας των ορυχείων. Κατεβασμένα ρολά, συνταξιούχοι που ζητιανεύουν... «Εδώ η ανεργία είναι 20%» αναστενάζει ο νεαρός επιχειρηματίας. Είναι μέλος του Kukiz'15, ενός αιρετικού, λαϊκίστικου, «αντισυστημικού» κόμματος που ίδρυσε ο Πάβελ Κούκιζ, ένας παλιός ροκάς, στο οποίο έχει παρεισφρήσει η εθνικιστική Ακροδεξιά.

Ο Κούκιζ συγκέντρωσε 20% των ψήφων στον πρώτο γύρο της προεδρικής εκλογής, τον Μάιο του 2015, και το κίνημά του είναι πλέον τρίτη πολιτική δύναμη της χώρας, μπροστά από την Αριστερά. Υποψήφιος του Kukiz'15 στις βουλευτικές εκλογές, ο Μιχάλσκι συγκέντρωσε 15% των ψήφων στην Μπιτόμ. «Οι νέοι μεταναστεύουν» αναστενάζει. «Στην Αγγλία ή στη Γερμανία είναι εύκολο να βρει κανείς δουλειά. Εδώ μια φίλη νοσηλεύτρια κέρδιζε λιγότερα από 1.700 ζλότι (400 ευρώ) τον μήνα: είναι αδύνατο να ζήσει με αυτά! Είναι ντροπή. Έφυγε λοιπόν για τη Γερμανία».

Ο Μιχάλσκι δηλώνει «υπέρ της ελεύθερης αγοράς», υποστηρίζει όμως τα σχέδια του PiS για θέσπιση επιδόματος 500 ζλότι για κάθε παιδί. «Οι άνθρωποι είναι πολύ φτωχοί. Πρέπει να βοηθηθούν». Σε ό,τι αφορά δε την παρουσία των ακραίων εθνικιστών στο κόμμα του, προτιμάει να το υποβαθμίσει: «Ξέρετε, έχει απ' όλα το Kukiz».

Ο Ρόμπερτ Πιάτι, 33 ετών, παρά το γεγονός ότι έχει σπουδάσει πολιτικές επιστήμες, βρίσκει μόνο δουλειά με «συμβάσεις - σκουπίδια». Αυτή την εποχή εργάζεται στο Κατοβίτσε, σε ένα κέντρο τηλεφωνικών πωλήσεων, για 1.400 ζλότι τον μήνα, δηλαδή 320 ευρώ. «Οι μισοί μου φίλοι έχουν φύγει για την Αγγλία. Κι εγώ έζησα έξι μήνες εκεί· κέρδιζα 1.200 ευρώ τον μήνα». Είναι μέλος του συνδικάτου Sierpien 80 (Αύγουστος '80, μια αναφορά στη μεγάλη απεργία της Αλληλεγγύης) και ψηφίζει το κόμμα της Αριστεράς «Μαζί» (3,6% των ψήφων), που επιθυμεί να εξελιχθεί σε ένα πολωνικό Ποδέμος.

Κατανοεί όμως τους νέους που ψηφίζουν υπέρ του PiS ελπίζοντας να επωφεληθούν από το κοινωνικό του πρόγραμμα: «Υποσχέθηκαν ένα ελάχιστο ωρομίσθιο από τον Ιούλιο του 2016». Περιμένοντας να τηρήσει τις προεκλογικές του υποσχέσεις, το PiS επιβάλλει τον έλεγχό του στους θεσμούς: μεταξύ των Χριστουγέννων και της γιορτής του Αγίου Συλβέστρου,⁷ η κυβέρνηση διόρισε πέντε δικαστές στο ανώτατο θεσμικό όργανο της Δικαιοσύνης, το Συνταγματικό Δικαστήριο, ψήφισε νόμο που αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας του και απέλυσε τα διευθυντικά στελέχη των δημόσιων ΜΜΕ. Και δεν είναι μόνο αυτό: τον Μάρτιο ένας νόμος αναμένεται να ορίσει επικεφαλής της Εισαγγελίας τον νέο υπουργό Δικαιοσύνης.

Από τα μέσα Δεκεμβρίου του 2015 δεκάδες χιλιάδες Πολωνοί ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα της Επιτροπής για την Προάσπιση της Δημοκρατίας (KOD) και διαδήλωσαν. Και, γεγονός χωρίς προηγούμενο στην Ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.), η Επιτροπή δρομολόγησε από τις 13 Ιανουαρίου εις βάρος της Βαρσοβίας μια «διαδικασία προστασίας του κράτους δικαίου»: μια προκαταρκτική έρευνα για να διερευνήσει αν η Πολωνία παραβιάζει τις δημοκρατικές αρχές.

«Η Δημοκρατία στην Πολωνία είναι μια χαρά» εκτιμά η Αλεξάντρα Ριμπίσνκα, δημοσιογράφος στο «Wsieci». Στα μέσα του Ιανουαρίου το εξώφυλλο του εβδομαδιαίου δεξιού περιοδικού παρουσίαζε, υπό τον τίτλο «Συνωμοσία εναντίον της Πολωνίας», ένα φωτομοντάζ που συνέδεε τη Γερμανίδα καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ και τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Μάρτιν Σουλτς με τη διχοτόμηση της Πολωνίας το 1772.

Η Ριμπίνσκα δικαιολογεί την πολιτική του PiS: «Το PO είχε ορίσει τους δικούς του δικαστές πριν χάσει τις εκλογές. Το PiS δεν θα μπορούσε να περάσει ούτε ένα νόμο. Όσο δε για τους διορισμούς στα ΜΜΕ, είναι συνηθισμένο φαινόμενο εδώ: το 2008 δεξιοί συνάδελφοι είχαν απολυθεί κατ' εντολήν του PO. Αλλά αυτό δεν είχε εξοργίσει τότε τους δυτικούς... Η αλήθεια είναι ότι το PiS εκπροσωπεί ό,τι απεχθάνονται οι επίγονοι του Μάη του '68 στην Ευρώπη. Η Δύση πίστευε ότι η Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν θα ήταν μια εξαίρεση· είναι η σειρά της Πολωνίας να στραφεί προς τις παραδοσιακές αξίες. Οι Βρυξέλλες φοβούνται τις συντηρητικές δυνάμεις».

«Οι υποστηρικτές του PiS πιστεύουν ότι είναι θύματα περιφρόνησης και διωγμού από τις φιλελεύθερες ελίτ» εξηγεί ο Μαζμούρεκ. «Οι ηγέτες τους ήταν νεότεροι από τους φιλελεύθερους, τους ειρωνεύτηκαν γι' αυτό, τους έδωσαν το παρατσούκλι Pampers! Πράγμα που εξηγεί την πικρία τους απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Κι αφού διέσχισαν την έρημο, πιστεύουν πως ήρθε η ώρα τους. Θέλουν την εκδίκησή τους».

Μωβ σακάκι, σκουλαρίκια στ' αυτιά και αλογοουρά, ο χαλαρός Ματέους Κιγιόβσκι, 47 ετών, προσωποποιεί ό,τι απορρίπτει το PiS. Ο ειδικός αυτός στις τεχνολογίες της πληροφορίας ίδρυσε την Επιτροπή για την Υποστήριξη της Δημοκρατίας (KOD, Komitet Obrony Demokracji, οργάνωση πολιτών, η οποία από τον Δεκέμβριο του 2015 ξεκίνησε να διοργανώνει μεγάλες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις) στο Facebook, τον περασμένο Νοέμβριο. «Σε λίγες μέρες είχαμε εγγραφεί 55.000», λέει χαμογελώντας. Επιστρέφει από το Στρασβούργο, όπου, αφηγείται, η αντιπροσωπεία της KOD έτυχε «θερμής υποδοχής από τους φιλελεύθερους, τους σοσιαλιστές και τους Πράσινους».

Τώρα, στα μέσα Ιανουαρίου, ασχολείται με τη διοργάνωση ενός δεύτερου κύματος διαδηλώσεων, «σε 46 πόλεις και μεταξύ της πολωνικής διασποράς στην Ευρώπη». Του δείχνουμε ένα βίντεο της ακροδεξιάς, που κατηγορεί την KOD ότι χρηματοδοτείται από τον Αμερικανό δισεκατομμυριούχο Τζορτζ Σόρος: «Δυστυχώς όχι, λέει σκασμένος στα γέλια. Αλήθεια, κανείς δεν περίμενε τέτοια πλήγματα στις ελευθερίες. Στη διάρκεια της εκστρατείας, το PiS δεν έβγαλε άχνα. Συμπεριφέρεται θαρρείς και μια εντολή του δίνει κάθε δικαίωμα, σαν να σήμαινε η Δημοκρατία την απόλυτη εξουσία της εκλογικής πλειοψηφίας. Επιτίθεται στη βασική αρχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που είναι ο διαχωρισμός των εξουσιών. Θέλουμε να προστατέψουμε τις ελευθερίες μας».

Το επόμενο Σάββατο, στο Γκντανσκ, περίπου δύο χιλιάδες υποστηρικτές της KOD συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Αλληλεγγύης, μπροστά στα ναυπηγεία. Κάνουν μικρά βηματάκια μέσα στο χιόνι για να ζεσταθούν. Τα πανό τους έχουν συνθήματα για την προστασία της δημοκρατίας. Μια καρικατούρα παρομοιάζει το νέο αφεντικό της δημόσιας τηλεόρασης TVP Γιάτσεκ Κούρσκι -καταγόμενο από το Γκντανσκ και επονομαζόμενο «το πίτμπουλ του PiS»- με τον Γέρζι Ούρμπαν, τον μισητό κυβερνητικό εκπρόσωπο του κομμουνιστικού καθεστώτος. Οι διαδηλωτές κουνούν πολωνικές, ευρωπαϊκές και μερικές σημαίες του LGBT⁸ με το ουράνιο τόξο. Άλλοι φορούν τη λευκή μάσκα των Anonymous. Ένα τηλεκατευθυνόμενο αεροπλανάκι με κάμερα πετάει πάνω από την πλατεία και βιντεοσκοπεί. To πλήθος χαιρετάει κοροϊδευτικά τον ιπτάμενο χαφιέ.

«Είναι καθήκον μας να διαδηλώσουμε» εξηγούν δύο συνταξιούχοι, καθώς η διαδήλωση κατευθύνεται προς το κέντρο της πόλης. «Διαδηλώσαμε το 1980, δεν θέλουμε ξανά δικτατορία! Ήρθαμε να διαδηλώσουμε για τους νέους, οι οποίοι αγνοούν τι μπορεί να χάσουν». Είναι γεγονός ότι η μέση ηλικία της διαδήλωσης είναι μεγάλη: οι περισσότεροι διαδηλωτές είναι άνω των 40 ετών. «Είμαι εδώ από δική μου πρωτοβουλία, δεν με πληρώνει ο Τζορτζ Σόρος» λέει ειρωνικά μια νέα κοπέλα.

Πώς εξηγεί το ότι οι νέοι δεν κινητοποιούνται; «Είναι αδιάφοροι. Δεν έχουν πολιτική συνείδηση και δεν αισθάνονται ότι το θέμα τους αφορά. Ο μικρότερος αδελφός μου, 18 ετών, ήθελε να ψηφίσει Kukiz· τον έπεισα να ψηφίσει PO». Φθάνοντας στην οδό Ντλούγκα, στην παλιά πόλη, οι διαδηλωτές φωνάζουν «θέλουμε να είμαστε ο εαυτός μας», ένα σύνθημα της Αλληλεγγύης το 1980. Ο Αλεξάντερ Χαλ, παλιός αντικαθεστωτικός, παίρνει τον τηλεβόα και καταγγέλλει ότι ο ηγέτης του PiS, ο Καζίνσκι, είναι ο πραγματικός ισχυρός άνδρας της χώρας, χωρίς να κατέχει δημόσιο αξίωμα. Μια σημαία τον δείχνει μαριονετίστα να χειρίζεται κατά πώς θέλει τον πρόεδρο Ντούντα και την πρωθυπουργό Μπεάτα Ζίντλο. Στις 13.30, αφού τραγούδησαν πρώτα τον εθνικό ύμνο και άκουσαν τον ύμνο της Ευρώπης, οι διαδηλωτές διαλύονται αγνοώντας μερικούς νεαρούς που τους βρίζουν αποκαλώντας τους «γουρούνια που βγήκαν από το χοιροτροφείο», βρισιά των οπαδών του PiS γι' αυτούς του PO.

Η KOD έχει, όμως, κι άλλες έγνοιες εκτός από την απάθεια των νέων και την ψήφο τους υπέρ της Δεξιάς και των λαϊκιστών: την αδυναμία της να προσελκύσει κόσμο έξω από τους φιλελεύθερους κύκλους. Κανένας από τους ψηφοφόρους της Αριστεράς που συναντήσαμε δεν επιθυμεί να συμμετάσχει στις διαδηλώσεις της. «Οι φιλελεύθεροι είναι πλούσιοι, είναι το κομμάτι της κοινωνίας που επωφελήθηκε από τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις» σχολιάζει ειρωνικά ο Πλάτι, ο νεαρός με την ελαστική απασχόληση από το Κατοβίτσε.

Η Άνια Ζαβάντζκα, μια φεμινίστρια από τη Βαρσοβία, διαδηλώνει στο Gay Pride και στην αντιρατσιστική διαδήλωση που, κάθε 11 Νοεμβρίου, αντιπαρατίθεται στην πορεία των ακραίων εθνικιστών. Ωστόσο αρνείται να συμμετάσχει στην KOD: «Η φιλελεύθερη διανόηση είναι υπαίτια της κατάστασης» δηλώνει. «Αρνήθηκαν να χαλαρώσουν τη νομοθεσία για την άμβλωση για να μην συγκρουστούν με την Εκκλησία.⁹Έκαναν την Πολωνία μια ακραία νεοφιλελεύθερη χώρα, πολλαπλασίασαν τους νόμους εναντίον των εργατών, περιφρόνησαν και περιθωριοποίησαν τους φτωχούς. Εξ αιτίας τους η χώρα έγειρε προς τη Δεξιά».

Ο Κάρολ Γκουζκίεβιτς ήταν 16 χρόνων όταν, μαθητευόμενος μηχανοτεχνίτης, συμμετείχε στην ιστορική απεργία του Γκντανσκ, δίπλα στον Λεχ Βαλέσα, το 1980. Αφού πρώτα έγινε αντιπρόεδρος της Αλληλεγγύης στα ναυπηγεία, είναι πλέον μέλος του PiS: «Τα ναυπηγεία έχουν εγκαταλειφθεί: κάλυπταν εκατό εκτάρια το 1990, μόλις είκοσι σήμερα», συνοψίζει καθώς διασχίζουμε τα εργαστήρια των κολλήσεων. «Από δεκαεπτά χιλιάδες εργάτες το 1990, έχουν απομείνει μόλις χίλιοι σήμερα. Πλέον κατασκευάζουμε κυρίως ανεμογεννήτριες». Και καταλήγει: «Όλα αυτά εξ αιτίας του Ντόναλντ Τουσκ και της Ευρώπης. Εξ αιτίας των φιλελεύθερων οι εργασιακοί νόμοι είναι οι χειρότεροι της Ευρώπης. Γι' αυτό και, ναι, είμαι μέλος του PiS από το 2008. Εντάχθηκα σε αυτό το κόμμα, γιατί το κοινωνικό του πρόγραμμα είναι κοντά σε αυτό της Αλληλεγγύης».

Και τόσο το χειρότερο, αν ο παλιός του μέντορας, ο βραβευμένος με το Νόμπελ της Ειρήνης Βαλέσα, δήλωσε στις 23 Δεκεμβρίου, σε μια συνέντευξη στο Ράδιο ZET, ότι η νέα κυβέρνηση ενεργούσε «ενάντια στη δημοκρατία, στην ελευθερία» και «γελοιοποιούσε την Πολωνία στον κόσμο». Σε ό,τι δε αφορά τις επικρίσεις των Βρυξελλών, ο συνδικαλιστής τις προσπερνάει με μια κίνηση του χεριού: «Η Ευρώπη να ασχοληθεί με το ένα εκατομμύριο των μεταναστών της και να αφήσει ήσυχη την Πολωνία».

Την ίδια μέρα, στο Γκντανσκ, συναντήσαμε τον παλιό αντικαθεστωτικό Στεφάν Αντάμσκι, που έγραφε το 1980 το παράνομο έντυπο της Αλληλεγγύης: «Ο κόσμος της Αλληλεγγύης προδόθηκε από τους φιλελεύθερους. Προκάλεσαν μια βίαιη μετάβαση προς έναν δαρβινικό καπιταλισμό! Δεν εκπλήσσει που οι άνθρωποι στρέφονται προς ένα κόμμα που έχει κοινωνικό πρόγραμμα, μολονότι είναι ανεύθυνο».

Ο Αντάμσκι, ένας από τους ιδρυτές της Attac¹⁰ Πολωνίας, είναι μέλος του αριστερού κόμματος Μαζί. «Η Αλληλεγγύη δεν ήταν υπέρ του καπιταλισμού» διευκρινίζει. «Το συνδικάτο απαιτούσε από το κομμουνιστικό καθεστώς τον σεβασμό των δικαιωμάτων των εργατών. Το PiS δεν αμφισβητεί τον καπιταλισμό: υπόσχεται μονάχα να τον κάνει πιο αλληλέγγυο». Και προσθέτει: «Το πιο απογοητευτικό είναι ότι τον Καζίνσκι δεν θα τον σταματήσουν οι υπερασπιστές της δημοκρατίας. Θα τον ανακαλέσουν στην τάξη οι χρηματαγορές, που θα αντιταχθούν στην εφαρμογή των κοινωνικών και προστατευτικών του μέτρων».

¹ (Σ.τ.Μ.) Το συνδικάτο Αλληλεγγύη (Solidarnosc) ιδρύθηκε το φθινόπωρο του 1980 μετά από μια μακρά απεργία στα ναυπηγεία του Γκντανσκ, η οποία απλώθηκε στο σύνολο της πολωνικής βαριάς βιομηχανίας και υποχρέωσε το σταλινικό καθεστώς να επιτρέψει τη λειτουργία του πρώτου ανεξάρτητου συνδικάτου σε χώρα της επιρροής της ΕΣΣΔ. Στα τέλη του 1981 κηρύχθηκε στρατιωτικός νόμος και η Αλληλεγγύη τέθηκε εκτός νόμου. Συνέχισε να λειτουργεί σε συνθήκες παρανομίας και την άνοιξη του 1989, μετά από μήνες διαπραγματεύσεων, υπήρξε συμφωνία του συνδικάτου με το καθεστώς, που οδήγησε στις εκλογές της 4ης Ιουνίου, τις πρώτες ελεύθερες εκλογές στη χώρα από το 1945.

² Λεχ Καζίνσκι, πρόεδρος της Πολωνίας από το 2005 έως τον θάνατό του, στις 10 Απριλίου του 2010, στο αεροπορικό δυστύχημα του Σμολένσκ (96 νεκροί). Ήταν δίδυμος αδελφός του Γιαροσλάβ Καζίνσκι, πρωθυπουργού από το 2006 ώς το 2007 και σημερινού ηγέτη του PiS.

³ Με εξαίρεση τον εκπρόσωπο των γερμανόφωνων, που δεν υπόκειται στο κατώφλι του 8%.

⁴ Ένας ευρωβουλευτής, ο Τομάζ Πόρτσμπα, μας έδωσε μια συνέντευξη μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, αρνήθηκε όμως στη συνέχεια αποσπάσματά της να συμπεριληφθούν στο άρθρο.

⁵ Μετά από τη θύελλα διαμαρτυριών που προκάλεσαν αυτές οι δηλώσεις, ο υπουργός ισχυρίστηκε ότι «αστειευόταν».

⁶Βλ. σημείωση Νο 2.

⁷ (Σ.τ.Μ.) Η ημέρα του Αγίου Συλβέστρου είναι στις 2 Ιανουαρίου. Ο Άγιος Συλβέστρος υπήρξε Πάπας της Ρώμης από το 314 ώς το 335.

⁸ Για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων λεσβιών, αμφισεξουαλικών και τρανς.

⁹ Από το 1993 η άμβλωση επιτρέπεται στην Πολωνία μόνο σε περιπτώσεις βιασμού ή κινδύνου για τη ζωή της μητέρας.

¹⁰ Association pour la taxation des transactions financières et pour l'action citoyenne (Ένωση για τη φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών και τη δραστηριοποίηση των πολιτών).

Στατιστικά Στοιχεία

Πληθυσμός: 38,5 εκατομμύρια κάτοικοι (έκτη χώρα σε πληθυσμό στην Ευρωπαϊκή Ένωση)

Οικονομική ανάπτυξη: 3,6% το 2015 (3,3% το 2014)

ΑΕΠ: 413 δισεκατομμύρια ευρώ (έκτη σε μέγεθος οικονομία της Ευρώπης)

Κατά κεφαλήν ΑΕΠ: 18.600 ευρώ

Ανεργία: 9,8% το Δεκέμβριο του 2015 (11,4% τον Δεκέμβριο του 2014).

Μέσες μεικτές αποδοχές: 686 ευρώ (1.717 ευρώ στη Γαλλία, 397 ευρώ στη Ρουμανία)

Ωριαίο κόστος εργασίας: 8,40 ευρώ (31,40 ευρώ στη Γερμανία)

Αβεβαιότητα: Περίπου 1,5 εκατομμύρια μισθωτοί εργάζονται με ευέλικτες συμβάσεις, τις λεγόμενες «συμβάσεις - σκουπίδια».

Πηγές: Κεντρική Υπηρεσία Στατιστικής (GUS), Krytyka Politiczna, Eurostat.

Πραγματική ξενοφοβία, μετανάστες φαντάσματα

Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του περασμένου φθινοπώρου, το Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης (Prawo i Sprawiediwosc, PiS) επωφελήθηκε από τη μεταναστευτική κρίση της Ευρώπης για να εντείνει την ξενοφοβία. «Δείτε τη Σουηδία ή τη Γαλλία: υπάρχουν ζώνες όπου κυριαρχεί η σαρία και όπου περιπολίες επιβλέπουν την εφαρμογή της! Θέλετε να εμφανιστούν αυτά τα φαινόμενα και σε εμάς;», δήλωσε ο πρόεδρος του PiS Γιαροσλάβ Καζίνσκι στις 16 Σεπτεμβρίου του 2015.

Σε μια προεκλογική συγκέντρωση, στις 12 Οκτωβρίου, έφθασε σε σημείο να κατηγορήσει τους μετανάστες ως «φορείς της χολέρας και παρασίτων». «Οι Πολωνοί ταξιδεύουν και βλέπουν πού οδηγεί η μετανάστευση», διαβεβαιώνει η Αλεξάντρα Ριμπίνσκα, δημοσιογράφος στο εβδομαδιαίο περιοδικό «wSieci», φιλικά διακείμενο στο PiS. «Η πολυπολιτισμικότητα δεν λειτουργεί, γι' αυτό και δεν τη θέλουν εδώ. Η προηγούμενη κυβέρνηση είχε υποχρεωθεί να δεχθεί επτά χιλιάδες. Είναι πάρα πολλοί».

Ο Αζίζ Β. είναι Τυνήσιος και ζει στη Βαρσοβία εδώ και έξι χρόνια. Μάγειρας στο επάγγελμα, καλοξυρισμένος, πίνει τα ποτηράκια του με τους Πολωνούς φίλους του, όμως παρ' όλα αυτά νιώθει ότι η χώρα υποδοχής του τον απορρίπτει. «Είναι πολύ δύσκολο» παραδέχεται. «Τα λοξά βλέμματα· οι νέοι που στη στάση του λεωφορείου μου λένε 'Γύρνα σπίτι σου μουσουλμάνε τρομοκράτη'. Πολλές φορές έχω δεχτεί επιθέσεις».

Γεννημένος στη Σενεγάλη, ο Μαμαντού Ντιουφ ζει στην Πολωνία εδώ και τριάντα χρόνια. «Το 2007 ζήτησα και πήρα την πολωνική ιθαγένεια. Ήταν το PiS τότε στην εξουσία· φοβόμουν μην με απελάσει». Διευθυντής ενός ιδρύματος για την Αφρική (Afryka.org), ο Ντιουφ συμμετέχει σε δημόσιες συζητήσεις και παρεμβαίνει στα σχολεία. «Είναι δύσκολο να αγωνιστείς ενάντια στις προκαταλήψεις», διαπιστώνει με λύπη. «Η λέξη νέγρος (murzyn) χρησιμοποιείται συστηματικά. Οι μαθητές γνωρίζουν παλιά ρατσιστικά μυθιστορήματα και ποιήματα. Κι εγώ τους εξηγώ ότι η ανθρώπινη βιολογία είναι ενάντια στην ομοιογένεια, ότι η αρχαία Ελλάδα και η αρχαία Ρώμη επωφελήθηκαν από τις επαφές με τους γείτονές τους... Ειλικρινά, πώς είναι δυνατόν να είναι φασίστας ένας Πολωνός, αν λάβεις υπ' όψιν την ιστορία αυτής της χώρας και τη σημασία της διασποράς της σε όλο τον κόσμο;».

Χώρα χωρίς αποικιακό παρελθόν, τα μεταβαλλόμενα σύνορα και τα ιστορικά τραύματα της οποίας συνέβαλαν στην εξομοίωση της πολωνικής ταυτότητας με το λευκό χρώμα του δέρματος και τον καθολικισμό, η Πολωνία αγνοεί την πολυπολιτισμικότητα. Υπάρχουν κάποιες μειονότητες (γερμανόφωνοι, Ουκρανοί, Εβραίοι, Τάταροι μουσουλμάνοι), όμως πολύ λίγοι μετανάστες εκτός Ευρώπης: κάποιοι Βιετναμέζοι έμποροι που ήρθαν τη δεκαετία του 1970, περίπου πέντε χιλιάδες Αφρικανοί και, πρόσφατα, μετανάστες που γίνονται δεκτοί με το σταγονόμετρο.

Η πλειονότητα των Πολωνών επιθυμούν να διατηρήσουν την ομοιογένειά τους: μόνο 4% από αυτούς επιθυμούν η χώρα τους να δεχτεί μετανάστες, σύμφωνα με μια έρευνα που έκανε το ινστιτούτο CBOS τον περασμένο Ιανουάριο. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι και οι σεξουαλικές παρενοχλήσεις στην Κολωνία ενίσχυσαν αυτή την ξενοφοβία.

«Η Γερμανία θα γίνει ισλαμική δημοκρατία» μας δηλώνει αυθόρμητα ένα μέλος του PiS. Τα αντισημιτικά γκράφιτι και οι φασιστικοί κέλτικοι σταυροί, που σχεδιάζουν συχνά υποστηρικτές ποδοσφαιρικών ομάδων, είναι συνηθισμένο φαινόμενο στους τοίχους των πόλεων. «Υπήρχε ήδη αντισημιτισμός, παρ' όλο που από το ολοκαύτωμα σχεδόν δεν υπάρχουν Εβραίοι» παραδέχεται με λύπη η Μάρτα Τίτσνερ, ακτιβίστρια του αριστερού κόμματος Μαζί (Razem). «Να λοιπόν που έχουμε και ξενοφοβία χωρίς μετανάστες».

* Ο Cédric Gouverneur είναι δημοσιογράφος