Της Κάκης Μπαλή
Κοινότοπος ο τίτλος, αλλά κυριολεκτεί. Η Γηραιά Ήπειρος αποχαιρετά μια χρονιά σφραγισμένη από κρίσεις και υποδέχεται το 2016 χωρίς ουσιαστικά να έχει αντιμετωπίσει το δύσκολο 2015 κανένα από τα προβλήματα που δημιουργούν βαθιές ρωγμές στο "κοινό μας σπίτι". Κι επειδή οι ρωγμές, όταν δεν καταφέρνεις να τις στοκάρεις καλά, απειλούν να φτάσουν μέχρι τα θεμέλια, η πολιτική του "βλέποντας και κάνοντας" -ή, για την ακρίβεια, "βήμα- βήμα", όπως συνηθίζει να λέει η ισχυρά κυρία της Ευρώπης Άνγκελα Μέρκελ- δεν μπορεί να συνεχιστεί αενάως. Κάθε μια από τις έκτακτες συνόδους κορυφής της Ε.Ε. το 2015 για την ευρωκρίση και την προσφυγική κρίση- πού πήγαν εκείνες οι εποχές που οι Ευρωπαίοι ηγέτες μαζεύονταν προγραμματισμένα μόλις δύο φορές τον χρόνο;- κατέληγαν είτε σε αναβολή των αποφάσεων είτε σε αποφάσεις πρακτικά ανεφάρμοστες. Πριν και μετά από κάθε σύνοδο ο Ζαν Κλοντ Γιούνκερ -και μερικοί ακόμη από τους παραδοσιακούς ευρωπαϊστές- ορκίζονταν δημοσίως στο "μοναδικό εγχείρημα της ειρήνης, της ελευθερίας και της ευημερίας" (που είναι η Ε.Ε. στις "ευρωπαϊκές αξίες"), στην αλληλεγγύη.
Μόνο που οι Βρυξέλλες, με την έννοια της πρωτεύουσας της Ε.Ε., έχουν αναγάγει σε μέγιστη ευρωπαϊκή αξία τη λιτότητα και την ελευθερία της αγοράς. Ωστόσο, το μείζον πρόβλημα όλων των ευρωπαϊκών κοινωνιών, κι όχι μόνο εκείνων που έχουν γονατίσει από την κρίση, είναι οι συνεχώς αυξανόμενες ανισότητες μεταξύ φτωχών και πλουσίων. Το ευρωπαϊκό μοντέλο ήταν τόσο γοητευτικό για όλους ακριβώς επειδή κατάφερε τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες να κρατάει το άνοιγμα της ψαλίδας περιορισμένο με τα εργαλεία της φορολογίας και του κοινωνικού κράτους. Η γοητεία του ακόμη και σήμερα παραμένει ισχυρή για τον έξω κόσμο -για τους πρόσφυγες πολέμου, τους κυνηγημένους από αυταρχικά καθεστώτα ή από την πείνα και την απόλυτη έλλειψη προοπτικής-, αλλά έχει ξεθωριάσει στο εσωτερικό. Με εξαίρεση την αριστερή στροφή των χωρών του Νότου, που δείχνει ότι οι πολίτες δεν έχουν παραιτηθεί από την ελπίδα για μια πολιτική πέρα από τις κυρίαρχες νεοφιλελεύθερες συνταγές, στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, όσοι δεν έχουν παραδοθεί στην ιδέα ότι "δεν υπάρχει εναλλακτική" αναζητούν λύσεις σε δεξιά και ακροδεξιά κόμματα που προωθούν την εθνική περιχαράκωση.
Όμως, εάν κάτι απειλεί να γκρεμίσει το "ευρωπαϊκό σπίτι", είναι η εθνική περιχαράκωση. Και η Ευρώπη με την πολιτική της συνεχίζει να ενισχύει αυτές τις φυγόκεντρες τάσεις, δεν ξοδεύει την απαραίτητη ενέργεια -αυτή που βγάζει πάντα στα παζάρια για τα Μνημόνια, για τον όλο και πιο τσιφούτικο προϋπολογισμό της Ε.Ε., για τις ποσοστώσεις στη μετεγκατάσταση των προσφύγων κ.λπ.- για μια πιο δίκαιη κοινή φορολογική πολιτική, για περισσότερη αναδιανομή. Δεν μιλάμε για ένα... σοσιαλιστικό όνειρο, αλλά για επιστροφή στις βασικές αρχές του "καπιταλισμού του Ρήνου" - κάτι που στα αυτιά των ισχυρών της Ευρώπης ακούγεται σήμερα... επαναστατικό.
Μπορεί η Ε.Ε. το 2016 να πάρει τη στροφή; Την απάντηση θα την ξέρουμε την επόμενη Πρωτοχρονιά, αλλά οι προοπτικές δεν είναι απαραίτητα ζοφερές. Στα σχεδόν 60 χρόνια της ιστορίας του το ευρωπαϊκό εγχείρημα αποδείχθηκε αναπάντεχα ανθεκτικό και ευέλικτο - αν και πάντα με ρυθμούς αργούς και βασανιστικούς. Επιπλέον, ποτέ οι συσχετισμοί δυνάμεων στην Ευρώπη δεν ήταν... σμιλευμένοι στο μάρμαρο. Αλλάζουν επίσης αργά και βασανιστικά. Το θέμα είναι εάν και αυτή τη φορά, που οι προκλήσεις φαντάζουν βουνό, αυτός ο αργός ευρωπαϊκός ρυθμός θα αποδειχθεί εκ των υστέρων αρκετά γρήγορος για να σώσει την παρτίδα. Και πόσοι κάτοικοι, ντόπιοι και μετανάστες, του "κοινού μας σπιτιού" θα μείνουν εκτός παρτίδας. Όσο περισσότεροι οι αποκλεισμένοι, τόσο λιγότερο θα αξίζει -και θα μπορεί- να μείνει το σπίτι όρθιο.
