Η ιστορία της οικονομικής σκέψης είναι γεμάτη ιδεοληψίες. Μερικές από αυτές είναι απλοϊκές, του τύπου "ανάπτυξη δεν γίνεται με δανεικά", άλλες "ανώτερες", όπως η μη διάσωση των "άσωτων" χωρών, που προβλέπει το Σύμφωνο Σταθερότητας και η οποία εγκαταλείφθηκε την ύστατη στιγμή και αντικαταστάθηκε από την τιμωρία. Η πολιτική αυτή μάλιστα της Μέρκελ και ων συμμάχων της παρουσιάστηκε ως κάθαρση, ως παραδειγματισμός και φόβητρο για τους εκκολαπτόμενους "τζίτζικες". Και οι δύο αυτές οικονομικές απόψεις είναι ιδεολογικές αντιλήψεις που επενδύονται με ολίγη θεωρία για να "περάσουν" στην κοινωνία.
Όλη η μεταπολεμική Ιστορία των δυτικών χωρών στηρίζεται στην οικονομική ανάπτυξη με όπλο τον δανεισμό με αρνητικά πραγματικά επιτοκία. Η λεγόμενη στρατηγική της ευημερίας στηρίχθηκε στον φθηνό δανεισμό. Το πρόβλημα δεν είναι τα δανεικά, αλλά η χρησιμοποίησή τους για παραγωγικές δραστηριότητες με υψηλό πολλαπλασιαστή και προστιθέμενη αξία, που δίνουν ώθηση στην πραγματική οικονομία, αυξάνοντας την ιδιωτική κατανάλωση και το ΑΕΠ.
Να δούμε τώρα την άλλη ιδεοληψία που κλονίζει την Ευρωζώνη. Οι χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος εκλαμβάνονται σαν "άσωτοι τζίτζικες". Συνεπώς, υποστηρίζει η κυρίαρχη γερμανική προτεσταντική αντίληψη, πρέπει να τιμωρηθούν με σκληρή λιτότητα για να εξυγιανθούν. Το ερμηνευτικό αυτό σχήμα πάσχει γιατί η "ασωτία" των χωρών είναι σε μεγάλο βαθμό τα πλεονάσματα της Γερμανίας. Αν μάλιστα συνυπολογιστεί και το ιδιωτικό, τότε θα άλλαζε η εικόνα για τις "άσωτες" ή μη χώρες. Από την εποχή του Μπρέτον Γουντς, πλεονασματικές και ελλειμματικές χώρες θεωρούνται εξίσου υποχρεωμένες να λάβουν μέτρα εξισορρόπησης. Πρόκειται για την πέμπτη αρχή της συμφωνίας. Η Γερμανία το ξεχνά... Το πρόβλημα δεν αφορά την Ευρωζώνη ως σύνολο, η οποία μετά την εισαγωγή του ενιαίου νομίσματος αναπτύσσεται με μέσο όρο 2%. Η μέση αύξηση του κόστους εργασίας είναι σχεδόν 1%, όση η αύξηση της παραγωγικότητας. Αν εξετάσουμε όμως τα στοιχεία ανά χώρα, θα διαπιστώσουμε ότι η Γαλλία, με 1,7% μέσο πληθωρισμό, δίνει αυξήσεις 1,9%, δηλαδή στο πλαίσιο του αυστηρού Συμφώνου Σταθερότητας. Αντιθέτως, η Γερμανία, με 1% πληθωρισμό δίνει αυξήσεις 0,5%. Αυτό σημαίνει ότι η Γερμανία ανταγωνίζεται με αθέμιτο τρόπο τις άλλες χώρες της Ευρωζώνης.
Το πρόβλημα επομένως δεν είναι οι "άσωτες" χώρες να γίνουν "μυρμήγκια", όπως η Γερμανία, αλλά να επέλθει εξισορρόπηση. Και εξισορρόπηση θα επέλθει με ανακύκλωση πλεονασμάτων, μεταφορά πόρων, αύξηση των μισθών στη Γερμανία για να ενισχυθούν οι εισαγωγές της από τις άλλες χώρες της Ευρωζώνης. Επιμέρους προβλήματα, όπως το χρέος της Ελλάδας και της Ιταλίας ή το ασφαλιστικό, ασφαλώς υπάρχουν, αλλά μπορούν να αντιμετωπιστούν με αλλαγές στον ρόλο της ΕΚΤ και χωρίς τιμωρητικές πολιτικές. Άλλωστε, ο αποπληθωρισμός και η ύφεση δεν αντιμετωπίζουν το δημόσιο χρέος, αντίθετα το αυξάνουν. Ενδεικτική του νέου κλίματος που διαμορφώνεται κατά των νεοφιλελεύθερων πολιτικών, που επιβλήθηκαν τα τελευταία 30 χρόνια και αύξησαν το οικονομικό χάσμα μεταξύ των χωρών αλλά και το εσωτερικό χάσμα μεταξύ των κοινωνικών στρωμάτων, είναι η πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ. Ο Οργανισμός προτείνει την εφαρμογή πολιτικής αναδιανομής του πλούτου μέσω της φορολογίας, της ενίσχυσης του κοινωνικού κράτους και της εκπαίδευσης. Αυτό το νεοκεϋνσιανό υπόδειγμα από μόνο του δεν εξοστρακίζει τις νεοφιλελεύθερες ιδεοληψίες και την τιμωρητική αντίληψη του Βερολίνου. Ανοίγει όμως παράθυρο για αλλαγή πολιτικής, ιδιαίτερα αν συνδυαστεί με πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες για την αλλαγή των συσχετισμών.
Σταύρος Καπάκος
