Η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο τον συστημικό κίνδυνο που συνδέεται με το Στενό του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και σημαντικό μέρος των ροών LNG. Ακόμη και χωρίς πλήρες κλείσιμο του διαύλου, η αύξηση των ασφαλίστρων πολεμικού κινδύνου (war risk insurance) και η επιλεκτική αποχώρηση ασφαλιστικών καλύψεων μπορούν να λειτουργήσουν ως de facto περιορισμός της προσφοράς, προκαλώντας έντονες διακυμάνσεις στις διεθνείς τιμές ενέργειας.
Προϋπολογισμός
Ο ελληνικός προϋπολογισμός βασίστηκε σε μέση τιμή Brent 62,4 δολάρια ανά βαρέλι. Το δυσμενές γεωπολιτικό σενάριο που εξετάζουν επενδυτικοί οίκοι και think tanks προβλέπει σταθεροποίηση της τιμής άνω των 100 δολαρίων για το σύνολο του 2026, δηλαδή απόκλιση περίπου 40 δολαρίων ανά βαρέλι. Η μεταβολή αυτή δεν αποτελεί απλώς λογιστική απόκλιση. Μεταφράζεται σε ουσιαστική αναθεώρηση βασικών μακροοικονομικών μεγεθών:
* Ρυθμός ανάπτυξης: Το πραγματικό ΑΕΠ εκτιμάται ότι θα υποχωρούσε κατά 0,45 ποσοστιαίες μονάδες, περιορίζοντας τον ρυθμό μεγέθυνσης στο 1,9%.
* Ιδιωτική κατανάλωση: Η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών θα μειωνόταν κατά 0,68%, καθώς το αυξημένο ενεργειακό κόστος απορροφά διαθέσιμο εισόδημα.
* Επενδύσεις: Καταγράφεται η εντονότερη επίπτωση (-0,85%), λόγω αύξησης κόστους παραγωγής και ενίσχυσης της αβεβαιότητας.
* Πληθωρισμός: Ο δείκτης τιμών καταναλωτή εκτιμάται ότι θα διαμορφωνόταν στο 4,7%, έναντι αρχικής πρόβλεψης 2,2%.
* Εμπορικό ισοζύγιο: Παρά τη μείωση της ζήτησης, η αξία εισαγωγών αυξάνεται λόγω ακριβότερης ενέργειας, επιβαρύνοντας το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών κατά 0,23% του ΑΕΠ.
* Δημόσιο χρέος: Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ εμφανίζεται μειωμένος κατά 1,43%, όχι λόγω βελτίωσης θεμελιωδών μεγεθών, αλλά λόγω ονομαστικής διόγκωσης του ΑΕΠ από τον πληθωρισμό (φαινόμενο παρονομαστή).
Η εικόνα αυτή παραπέμπει σε κλασικό αρνητικό σοκ προσφοράς, όπου ο πληθωρισμός αυξάνεται ταυτόχρονα με επιβράδυνση της δραστηριότητας.
Εκτιμήσεις διεθνών αναλυτών
Η επενδυτική τράπεζα Goldman Sachs έχει εκτιμήσει ότι ακόμα και δεκαήμερη διακοπή ροών μέσω Ορμούζ θα μπορούσε να ωθήσει το Brent στα 120 δολάρια. Το σενάριο αυτό δεν αποτελεί βασική πρόβλεψη αλλά stress case, ωστόσο αποτυπώνει την ελαστικότητα της αγοράς σε γεωπολιτικά σοκ. Το ευρωπαϊκό think tank Bruegel έχει υπογραμμίσει ότι η Ευρώπη παραμένει δομικά εξαρτημένη από πρόσθετες εισαγωγές LNG, με ανάγκες που αγγίζουν δεκάδες δισ. κυβικά μέτρα σε περίπτωση απώλειας ροών. Σε ένα περιβάλλον αυξημένου ανταγωνισμού με ασιατικές οικονομίες όπως η Κίνα και η Νότια Κορέα οι τιμές θα διαμορφώνονταν σε επίπεδα σημαντικά υψηλότερα από τον μέσο όρο της τελευταίας διετίας. Παράλληλα, η Oxford Economics εκτιμά ότι ένα παρατεταμένο ενεργειακό σοκ θα μπορούσε να αφαιρέσει έως 0,5% από το παγκόσμιο ΑΕΠ στο πρώτο εξάμηνο εφαρμογής του, αυξάνοντας τον κίνδυνο τεχνικής ύφεσης σε ευάλωτες οικονομίες.
Η Ελλάδα, ως καθαρός εισαγωγέας ενέργειας, εμφανίζει αυξημένη ευαισθησία σε εξωτερικά ενεργειακά σοκ. Οι επιπτώσεις εκδηλώνονται σε τρία επίπεδα:
* Κόστος παραγωγής: Βιομηχανία, μεταφορές, τουρισμός και αγροτικός τομέας αντιμετωπίζουν αυξημένες δαπάνες ενέργειας, οι οποίες είτε μετακυλίονται στις τιμές είτε συμπιέζουν περιθώρια κέρδους.
* Ρευστότητα επιχειρήσεων: Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, με περιορισμένη διαπραγματευτική ισχύ και χαμηλότερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, πλήττονται δυσανάλογα. Η αύξηση λειτουργικών εξόδων συνδυάζεται με επιβράδυνση ζήτησης.
* Νοικοκυριά: Η μείωση της πραγματικής αγοραστικής δύναμης σε συνδυασμό με ενδεχόμενη αναστολή μειώσεων επιτοκίων από τη European Central Bank περιορίζει την ιδιωτική κατανάλωση και αυξάνει το βάρος εξυπηρέτησης δανείων.
Η μετακύλιση του κόστους είναι άνιση. Τα υψηλότερα εισοδήματα διαθέτουν μεγαλύτερη απορροφητική ικανότητα. Αντιθέτως, τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα και οι μικρές επιχειρήσεις λειτουργούν με οριακά περιθώρια. Το κρίσιμο μέγεθος δεν είναι η κορυφή της τιμής αλλά η διάρκεια παραμονής σε υψηλά επίπεδα. Ένα τρίμηνο σοκ δημιουργεί διαχειρίσιμες δημοσιονομικές αποκλίσεις. Ένα δωδεκάμηνο σοκ μεταβάλλει δομικά τις μακροοικονομικές ισορροπίες, καθιστώντας αναγκαία είτε δημοσιονομική αναπροσαρμογή είτε πρόσθετη στήριξη και με κόστος για το πρωτογενές αποτέλεσμα.
Το δυσμενές ενεργειακό σενάριο δεν συνιστά βεβαιότητα αλλά πιθανότητα με μετρήσιμες επιπτώσεις. Η απόκλιση 40 δολαρίων από τις παραδοχές του προϋπολογισμού αρκεί για να μεταβάλει ουσιωδώς την πορεία ανάπτυξης, πληθωρισμού και εξωτερικού ισοζυγίου. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το βάρος προσαρμογής δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Τα νοικοκυριά με χαμηλή αποταμίευση και οι μικρές επιχειρήσεις με περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια είναι οι πρώτοι αποδέκτες της πίεσης. Η ενεργειακή αστάθεια, συνεπώς, δεν αποτελεί μόνο γεωπολιτικό ή αγοραίο φαινόμενο αλλά αποτελεί παράγοντα αναδιανομής εισοδήματος και ανακατανομής κινδύνου εντός της οικονομίας. Η επόμενη περίοδος θα κριθεί λιγότερο από την κορύφωση της έντασης και περισσότερο από τη διάρκειά της.
Τι σημαίνει Brent στα 120 δολάρια για την Ελλάδα
Η εκτίμηση της Goldman Sachs ότι ένα παρατεταμένο σοκ στο Στενό του Ορμούζ θα μπορούσε να ωθήσει το Brent στα 120 δολάρια δεν αποτελεί βασικό σενάριο αλλά ακραίο stress case. Ωστόσο, αν η τιμή αυτή διατηρηθεί για διάστημα 6-12 μηνών, οι μακροοικονομικές επιπτώσεις για την Ελλάδα θα είναι μετρήσιμες και ουσιαστικές. Με δεδομένο ότι ο προϋπολογισμός έχει βασιστεί σε παραδοχή 62,4 δολαρίων ανά βαρέλι, η απόκλιση των 57,6 δολαρίων μεταφράζεται σε σημαντική επιβάρυνση του ενεργειακού κόστους εισαγωγών. Η Ελλάδα, ως καθαρός εισαγωγέας ενέργειας, επηρεάζεται άμεσα μέσω του εμπορικού ισοζυγίου και έμμεσα μέσω πληθωριστικών πιέσεων.
Μακροοικονομικά
Ρυθμός ανάπτυξης: Ο ρυθμός μεγέθυνσης θα περιοριζόταν κοντά στο 1,6%-1,7%, από επίπεδα άνω του 2%, λόγω μείωσης κατανάλωσης και επενδύσεων.
Ιδιωτική κατανάλωση: Η πραγματική αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών θα υποχωρούσε άνω του 1%, καθώς αυξάνεται το κόστος καυσίμων, ηλεκτρικής ενέργειας και μεταφορών.
Επενδύσεις: Η αβεβαιότητα και το αυξημένο κόστος παραγωγής θα οδηγούσαν σε πτώση επενδύσεων της τάξης του 1,3%, με έμφαση σε ενεργοβόρους κλάδους.
Πληθωρισμός: Ο δείκτης τιμών καταναλωτή θα μπορούσε να κινηθεί στην περιοχή 5,3%-5,6%, επαναφέροντας συνθήκες ενεργειακού πληθωρισμού.
Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών: Η επιβάρυνση εκτιμάται κοντά στο 0,35% του ΑΕΠ, παρά πιθανή μείωση της εγχώριας ζήτησης.
Δημοσιονομικά
Η άνοδος του πληθωρισμού ενδέχεται να επιβραδύνει τη διαδικασία χαλάρωσης της νομισματικής πολιτικής από τη European Central Bank, διατηρώντας υψηλότερο το κόστος δανεισμού. Ταυτόχρονα, το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ μπορεί να εμφανιστεί τεχνητά μειωμένο λόγω ονομαστικής αύξησης του ΑΕΠ (φαινόμενο παρονομαστή), χωρίς ουσιαστική βελτίωση των θεμελιωδών μεγεθών.
Ποιοι θα πληρώσουν
Η προσαρμογή δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Τα νοικοκυριά χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος αντιμετωπίζουν άμεση απώλεια διαθέσιμου εισοδήματος, ενώ οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, με περιορισμένα περιθώρια κέρδους και πρόσβαση σε χρηματοδότηση, υφίστανται δυσανάλογη πίεση. Τα 120 δολάρια δεν συνεπάγονται συστημική κρίση αλλά σηματοδοτούν σαφή επιβράδυνση της οικονομικής δυναμικής, ενίσχυση πληθωριστικών πιέσεων και αύξηση εξωτερικών ανισορροπιών. Το καθοριστικό μέγεθος παραμένει η διάρκεια. Όσο περισσότερο διατηρηθεί η τιμή σε αυτά τα επίπεδα, τόσο βαθύτερη θα είναι η επίπτωση στην πραγματική οικονομία. Και με τα pass που εξετάζει η κυβέρνηση δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το μάρμαρο θα το πληρώσουμε μικρομεσαίοι, μισθωτοί,συνταξιούχοι, αγρότες. Και με τα pass θα εξασφαλίσει η κυβέρνηση τα κέρδη των λίγων, γιατί αυτό κάνει με συνέπεια και επιτυχία στα χρόνια της διακυβέρνησής της.
* Η Ιωάννα Λιούτα είναι πολιτική και οικονομική αναλύτρια
