Για περισσότερα από 30 χρόνια τα Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας αποτελούν ένα δίκτυο παρουσίας μέσα στις τοπικές κοινωνίες, δίπλα στους ανθρώπους, στις οικογένειες και στα σχολεία, πριν οι δυσκολίες γίνουν αδιέξοδα. Σήμερα όμως το πανελλαδικό δίκτυο των 75 Κέντρων Πρόληψης βρίσκεται αντιμέτωπο με ερωτήματα για τη θεσμική του συνέχεια, τη χρηματοδότηση και τις συνθήκες λειτουργίας του.
Η συζήτηση δεν αφορά μόνο το προσωπικό που στελεχώνει αυτές τις δομές αλλά τη δυνατότητα της κοινωνίας να διαθέτει ένα σταθερό δημόσιο και δωρεάν δίκτυο πρόληψης σε μια περίοδο όπου οι κοινωνικές πιέσεις και οι παράγοντες ευαλωτότητας αυξάνονται. Δεν είναι τυχαίο πως, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε παραδοσιακά κάθε χρόνο με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών, φέτος οι εργαζόμενοι στα Κέντρα Πρόληψης βρέθηκαν σε απεργιακή κινητοποίηση μαζί με εργαζόμενους στον ΕΟΠΑΕ, αναδεικνύοντας ότι πίσω από τη συζήτηση για τις εξαρτήσεις υπάρχουν πολλά ανοιχτά μέτωπα για το παρόν και το μέλλον της πρόληψης.
Η πρόληψη χτίζεται μέσα στις κοινότητες
Όπως εξηγούν στην ΑΥΓΗ της Κυριακής η Γεωργία Γκιούρκα και η Έφη Γεωργακοπούλου, ψυχολόγοι στα Κέντρα Πρόληψης -Ανατολικής Θεσσαλονίκης «Ελπίδα» και Κιλκίς αντίστοιχα-, τα Κέντρα λειτουργούν ως σημεία αναφοράς για την κοινότητα με παρεμβάσεις που απευθύνονται σε παιδιά, εφήβους, γονείς, εκπαιδευτικούς και φορείς.
«Δεν ασχολούμαστε μόνο με την πρόληψη των εξαρτήσεων αλλά, όπως είναι και ο τίτλος μας, με την προαγωγή της ψυχοκοινωνικής Υγείας» σημειώνει χαρακτηριστικά η Γ. Γκιούρκα, αναφερόμενη σε ένα ευρύτερο πεδίο δράσεων: από την πρόληψη της σχολικής βίας και την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης μέχρι την υποστήριξη ανθρώπων και οικογενειών στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στην καθημερινότητά τους. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που τα Κέντρα Πρόληψης επιμένουν ότι η πρόληψη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια απλή εκστρατεία ενημέρωσης ή ως ένα προσωρινό πρόγραμμα. Η πρόληψη απαιτεί χρόνο, σταθερή παρουσία και σχέσεις εμπιστοσύνης.
«Η πρόληψη είναι μία διαδικασία βαθιά συλλογική και βαθιά κοινοτική. Δεν είναι κάτι που κάποιος το φτιάχνει μόνος του ή μόνη της. Είναι κάτι που το φτιάχνουμε όλοι μαζί» υπογραμμίζει η Έ. Γεωργακοπούλου. Η φράση αυτή περιγράφει και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα Κέντρα όλα αυτά τα χρόνια: όχι ως δομές που έρχονται από έξω για να δώσουν έτοιμες λύσεις αλλά ως φορείς που συνεργάζονται με τις τοπικές κοινωνίες και προσπαθούν να απαντήσουν στις πραγματικές ανάγκες τους.
Η σχέση αυτή δεν χτίστηκε ούτε εύκολα ούτε γρήγορα. Όπως επισημαίνει η ίδια, η πρόληψη χρειάζεται χρόνο για να αποδώσει, καθώς στόχος της είναι να αλλάξει αντιλήψεις, στάσεις και συμπεριφορές. Τα αποτελέσματά της δεν είναι πάντα άμεσα ορατά, όμως δημιουργούν μακροπρόθεσμα ισχυρότερα κοινωνικά δίκτυα προστασίας. Η παρουσία ανθρώπων από τις κοινότητες στην απεργιακή κινητοποίηση των εργαζομένων στη Θεσσαλονίκη ανέδειξε ακριβώς αυτή τη σχέση. Εκπαιδευτικοί και άνθρωποι που έχουν συνεργαστεί με τα Κέντρα όλα αυτά τα χρόνια βρέθηκαν εκεί για να στηρίξουν τις διεκδικήσεις τους, αναγνωρίζοντας μια δουλειά που πολλές φορές γίνεται αθόρυβα, αλλά αφήνει αποτύπωμα.
Υποστελεχωμένες, με αβέβαιο μέλλον
Τα Κέντρα λειτουργούν εδώ και χρόνια μέσα σε ένα πλαίσιο θεσμικής αβεβαιότητας, ενώ οι προσλήψεις έχουν σταματήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, με αποτέλεσμα οι δομές να παραμένουν υποστελεχωμένες. Το ζήτημα γίνεται ακόμα πιο κρίσιμο σε μια περίοδο όπου οι ανάγκες των κοινωνιών αυξάνονται διαρκώς. Οι σύγχρονες προκλήσεις δεν αφορούν μόνο τις εξαρτήσεις από ουσίες αλλά και ένα ευρύτερο φάσμα κοινωνικών και ψυχοκοινωνικών ζητημάτων που επιβαρύνουν παιδιά, νέους, οικογένειες και κοινότητες, καθιστώντας ακόμη πιο αναγκαία την ύπαρξη σταθερών και ενισχυμένων δομών πρόληψης.
Κρίσιμο σημείο αποτελεί και η λήξη της υφιστάμενης προγραμματικής σύμβασης το 2027. Μέχρι στιγμής, υπάρχει η προφορική δέσμευση του υπουργού Υγείας ότι θα ξεκινήσει άμεσα θεσμικός διάλογος για την υπογραφή νέας Προγραμματικής Σύμβασης, με στόχο, όπως έχει αναφερθεί, αυτή να έχει ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος της χρονιάς. Ωστόσο, οι εργαζόμενοι ζητούν η επόμενη ημέρα να μην αντιμετωπιστεί ως μια απλή παράταση λειτουργίας αλλά ως ευκαιρία θεσμικής αναβάθμισης, με σταθερή χρηματοδότηση, κάλυψη των κενών θέσεων και διασφάλιση του κοινοτικού χαρακτήρα των Κέντρων.
Πολιτικές αποφάσεις, όχι απλή διαχείριση
Η ανησυχία για το πώς θα εξελιχθεί η λειτουργία των Κέντρων είναι έκδηλη και αυτό γιατί το στίγμα των προθέσεων της κυβέρνησης έχει δοθεί στα δύο σχεδόν χρόνια από την υλοποίηση του νόμου για την «Ψυχιατρική μεταρρύθμιση» και τη δημιουργία του ΕΟΠΑΕ. Το αποτύπωμα που αφήνει η πολιτική που ασκείται για την Ψυχική Υγεία και για τις εξαρτήσεις αφορά και το κομμάτι της θεραπείας και αυτό της πρόληψης. Είναι ενδεικτικό πως, αντί να ενισχυθεί το ήδη υπάρχον δίκτυο των Κέντρων πρόληψης, στα οποία παραμένουν 130 κενές θέσεις εργασίας, επιλέγεται η δημιουργία παράλληλων, βραχυπρόθεσμων δομών μέσω ΕΣΠΑ.
Από εκεί και πέρα, όπως περιγράφουν και εργαζόμενοι-ες στα Κέντρα Πρόληψης, το νέο πλαίσιο λειτουργίας συνοδεύεται από έντονα στοιχεία συγκεντρωτισμού και αυξημένης γραφειοκρατίας. Τονίζουν πως δεν υπάρχει αντίθεση στην ανάγκη εποπτείας, αξιολόγησης και ελέγχου των παρεμβάσεων - άλλωστε ο ΕΟΠΑΕ τους εποπτεύει οικονομικά, επιστημονικά και διοικητικά. Το ζήτημα, όπως το θέτουν, είναι ότι οι διαδικασίες αυτές δεν λειτουργούν υποστηρικτικά αλλά δυσκολεύουν την καθημερινή λειτουργία των δομών.
Η μάχη για την πρόληψη είναι μάχη για τις κοινότητες
Σε αυτή τη συζήτηση σημαντικό ρόλο έχει και η Τοπική Αυτοδιοίκηση. Οι εργαζόμενες υπογραμμίζουν ότι οι δήμοι και οι περιφέρειες δεν είναι απλώς χρηματοδοτικοί εταίροι αλλά κομμάτι της ίδιας της φιλοσοφίας της πρόληψης, καθώς η σύνδεση με τις τοπικές κοινωνίες περνά μέσα από αυτούς τους θεσμούς. Για τον λόγο αυτόν ζητούν από τους φορείς της Αυτοδιοίκησης να διεκδικήσουν ενεργά το μέλλον των Κέντρων, όχι μόνο ως προς τη χρηματοδοτική τους στήριξη, αλλά και ως προς τη διατήρηση του κοινοτικού χαρακτήρα ενός θεσμού που έχει χτιστεί μέσα στις κοινωνίες.
Το βασικό μήνυμα των εργαζομένων είναι ότι ο αγώνας τους δεν αφορά μόνο τις θέσεις εργασίας τους. «Δεν είναι απλά ένα εργασιακό ζήτημα» τονίζουν, υπογραμμίζοντας ότι η απώλεια των Κέντρων Πρόληψης θα δημιουργούσε σημαντικά κοινωνικά κενά. Σε μια περίοδο όπου οι κοινωνικές ανισότητες, η ψυχική επιβάρυνση, η απομόνωση και οι διαφορετικές μορφές εξάρτησης αποτελούν ολοένα μεγαλύτερες προκλήσεις, η πρόληψη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια υπηρεσία με ημερομηνία λήξης. Είναι μια μακροχρόνια επένδυση στους ανθρώπους, στις σχέσεις και στις κοινότητες.
