Οταν η ανθρωπιστική δράση καθορίζεται όχι από τις ανάγκες της κοινωνίας, αλλά από τις προτεραιότητες των χρηματοδοτών, τότε η «βοήθεια» παύει να είναι πράξη και γίνεται ακόμη ένας μηχανισμός εκτέλεσης συμφερόντων. Ο Νίκος Κουραχάνης φωτίζει αυτή τη μετατόπιση με πολιτική ακρίβεια. Το βιβλίο του «Η βιομηχανία του ανθρωπισμού - ΜΚΟ και κοινωνική πολιτική στην Ελλάδα» αποτελεί μια καίρια προσθήκη στη δημόσια συζήτηση. Δεν πρόκειται για ακόμη ένα ακαδημαϊκό εγχειρίδιο που αναπαράγει αυτονόητα. Είναι ένα έργο που παίρνει θέση, τεκμηριώνει και τελικά προβληματίζει βαθιά - όχι μόνο για τις ΜΚΟ, αλλά για το ίδιο το μέλλον της κοινωνικής πολιτικής.
Το βιβλίο δεν ξεκινά από ουδέτερη αφετηρία· είναι μια πολιτική παρέμβαση που βάζει τον αναγνώστη κατευθείαν απέναντι από ένα όχι και τόσο ευχάριστο ερώτημα: Πότε ο ανθρωπισμός παύει να είναι πράξη αλληλεγγύης και γίνεται εργαλείο εξουσίας; Το ελληνικό κράτος ευημερίας -όπως άλλωστε και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες- έχει προ πολλού πάψει να είναι κράτος κοινωνικής συνοχής. Μέσα από τη νεοφιλελεύθερη στροφή η κοινωνική πολιτική αποδυναμώνεται και στη θέση της εισέρχεται ένα μείγμα πρόχειρης, ευέλικτης, αλλά βαθιά αποπολιτικοποιημένης φιλανθρωπίας, στο οποίο οι ΜΚΟ έχουν κεντρικό ρόλο.
Στο βιβλίο εύστοχα χαρτογραφούνται ρωγμές του συστήματος. Περιγράφεται, με βιβλιογραφική και ερευνητική τεκμηρίωση, η μετάλλαξη των ΜΚΟ από οργανώσεις κοινωνικής εγγύτητας σε φορείς «ανθρωπιστικής διαχείρισης», συχνά επιφανειακής και προσανατολισμένης στους στόχους των χρηματοδοτών. Η υιοθέτηση επιχειρηματικών πρακτικών, η εξάρτηση από ευρωπαϊκά και ιδιωτικά κονδύλια και η σταδιακή αποκοπή από τα κοινωνικά κινήματα μετατρέπουν τις ΜΚΟ σε κάτι άλλο από αυτό που (υποτίθεται πως) ξεκίνησαν να είναι.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι πως ο Κουραχάνης δεν στέκεται μόνο στην κριτική. Αντιθέτως, ανοίγει έναν διάλογο για το πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά. Υπογραμμίζει ότι υπάρχουν και εξαιρέσεις: οργανώσεις που διατηρούν κοινωνική αυτονομία και αξιακή συνέπεια. Οραματίζεται μια κοινωνική πολιτική που δεν υποκαθίσταται από πρόχειρες δράσεις πρώτων βοηθειών, αλλά οργανώνεται για την καθολική ευημερία.
Σίγουρα δεν είναι μικρή η συμβολή του βιβλίου. Ο Κουραχάνης τοποθετεί τις ΜΚΟ όχι ως ηθικά αγνά ή αμαρτωλά υποκείμενα, αλλά ως φορείς ενταγμένους σε ένα ευρύτερο πολιτικό και οικονομικό σύστημα, και εξετάζει τον ρόλο τους χωρίς ουδετερότητα. Τόσο η θεωρητική του ανάλυση όσο και η ερευνητική του εργασία (ιδίως στις περιπτώσεις της φτώχειας, της προσφυγιάς και της παιδικής προστασίας) αναδεικνύουν πλευρές που συχνά παραμένουν αθέατες, όχι μόνο γιατί δεν ερευνώνται, αλλά γιατί συνήθως δεν θέλουμε να τις δούμε (;).
Η «Βιομηχανία του ανθρωπισμού» είναι βιβλίο αναγκαίο. Όποιος ενδιαφέρεται πραγματικά για τη μεταρρύθμιση της κοινωνικής πολιτικής στην Ελλάδα, για την επανανοηματοδότηση του ρόλου των ΜΚΟ, και τελικά για την κοινωνική δικαιοσύνη, δεν έχει την πολυτέλεια να το αγνοήσει.
* Ενα κείμενο-σχόλιο για το βιβλίο του Νίκου Κουραχάνη «Η βιομηχανία του ανθρωπισμού - ΜΚΟ και κοινωνική πολιτική στην Ελλάδα»
