ΡΕΠΟΡΤΑΖ: ΗΛΕΚΤΡΑ ΒΙΣΚΑΔΟΥΡΑΚΗ
"Γυναίκα με μαντήλα πριν από δέκα χρόνια είχε μπει σε κάποιο τρένο στο Βερολίνο και μια ομάδα ανδρών άρχισε να της επιτίθεται λεκτικά χρησιμοποιώντας ρατσιστικές εκφράσεις. Κανείς μέσα στο τρένο δεν αντέδρασε. Η γυναίκα κατέβηκε από το τρένο και η ομάδα την ακολούθησε. Η γυναίκα καλούσε τρομοκρατημένη την αστυνομία, αλλά οι αστυνομικοί της έλεγαν ότι δεν καταλάβαιναν τι ακριβώς ήθελε να καταγγείλει. Η ομάδα ανδρών την απομόνωσε και τη χτύπησε. Η γυναίκα μεταφέρθηκε με τραύματα στο νοσοκομείο, όπου και νοσηλεύτηκε. Όταν την επισκέφθηκα, μου αφηγήθηκε τι είχε συμβεί" εξιστορεί η Μπάρμπαρα Τζον, η οποία διατέλεσε επί χρόνια επίτροπος Μεταναστευτικής Πολιτικής στο Βερολίνο και τώρα είναι μέλος του προεδρείου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ενάντια στον Ρατσισμό και τη Μισαλλοδοξία.
Η Μπάρμπαρα Τζον βρέθηκε στην πρόσφατη συνάντηση εργασίας που διοργάνωσε ο Συνήγορος του Πολίτη με τη συμμετοχή νομικών και εκπροσώπων των αρμόδιων θεσμικών οργάνων της Ε.Ε. με αντικείμενο την αποτελεσματική θεσμική αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους, που προκαλεί σκόπιμα πανικό και υποδαυλίζει τις κοινωνικές αναταράξεις, οι οποίες μπορούν να εκφραστούν και με βίαιες πράξεις κατά ανθρώπων άλλης εθνικότητας, ιδίως λόγω του προσφυγικού φαινομένου στη χώρα μας.
Η αφήγηση της Μπάρμπαρα Τζον είναι πανομοιότυπη με εκείνες που κατά καιρούς έχουν καταγγελθεί από θύματα ρατσιστικής βίας στη χώρα μας. Η ειδική έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, η οποία επεξεργάστηκε 281 διασταυρωμένες καταγγελίες ρατσιστικής βίας της περιόδου 1η Ιανουαρίου 2012 - 30 Απριλίου 2013, έδειξε ότι το φαινόμενο είναι "συνεχώς εντεινόμενο". Πρόσφατες νομοθετικές πρωτοβουλίες στη χώρα μας προστατεύουν τα θύματα ρατσιστικής βίας, παρ' ότι σε πολλές περιπτώσεις έχει καταγγελθεί αστυνομική αυθαιρεσία εις βάρος τους και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι διαφορετικής εθνικής καταγωγής, θρησκευτικής πεποίθησης ή σεξουαλικού προσανατολισμού συχνά δεν καταγγέλλουν στις αρχές τις βιαιοπραγίες εις βάρος τους. Σε κάθε περίπτωση, οι καταγγελίες που παίρνουν τον δρόμο της δικαιοσύνης αντιμετωπίζονται σύμφωνα με διατάξεις του ποινικού κώδικα και επιβάλλονται ποινές στους δράστες.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν η ρητορική του μίσους ενδέχεται να μετατραπεί σε βίαιες πράξεις; Πώς η πολιτεία αντιδρά στη διάδοση της ρητορικής του μίσους; Πώς η πολιτεία προλαμβάνει την παρακίνηση πολιτών σε διάπραξη εγκλημάτων από μεμονωμένους πολίτες, μισαλλόδοξες ομάδες πολιτών, ρατσιστικά κόμματα ή ακόμη και από βουλευτές ή εκπροσώπους της Εκκλησίας; Πώς η πολιτεία προστατεύει από την ενδεχόμενη διάπραξη εγκλημάτων τα οιονεί θύματά της, που είναι άνθρωποι διαφορετικής εθνικής καταγωγής, θρησκευτικής πεποίθησης ή σεξουαλικού προσανατολισμού;
Τα ερωτήματα αυτά ήταν η αφετηρία συζήτησης που διοργάνωσε ο Συνήγορος του Πολίτη. Αυτό που επί της αρχής διατύπωσαν οι νομικοί είναι ότι σε περιπτώσεις όπου πολιτικά πρόσωπα ή εκπρόσωποι της Εκκλησίας χρησιμοποιούν ρητορική μίσους, ο εισαγγελέας μπορεί να ασκήσει αυτεπάγγελτα δίωξη, γιατί η διείσδυση του λόγου αυτών των φορέων απευθύνεται σε ευρύ κοινό και ενδέχεται να διαπραχθούν εγκλήματα με μισαλλόδοξα κίνητρα. Ωστόσο, εισαγγελική παρέμβαση ακόμη δεν έχει υπάρξει!
Οι νομικοί χαρακτήρισαν, μάλιστα, "εύθραυστη" την κατάσταση ιδίως λόγω του προσφυγικού φαινομένου στη χώρα μας, το οποίο εκμεταλλεύονται ομάδες πολιτών ή εκπρόσωποι θεσμικών φορέων χρησιμοποιώντας μισαλλόδοξο και ρατσιστικό λόγο. Εξήγησαν, μάλιστα, ότι η διάδοση της ρητορικής μίσους από εγκληματικές ρατσιστικές οργανώσεις, αλλά και από πολιτικούς και δημοσιογράφους προκαλεί σκόπιμα πανικό και υποδαυλίζει τις κοινωνικές αναταράξεις, οι οποίες μπορούν να εκφραστούν με βίαιες ή και εγκληματικές πράξεις κατά ανθρώπων άλλης εθνικότητας. "Πώς η πολιτεία προλαμβάνει την ενδεχόμενη παρακίνηση σε εγκλήματα χωρίς να παραβιάζει το δικαίωμα ελευθερίας έκφρασης λόγου και ταυτόχρονα προστατεύει τα ανθρώπινα και κοινωνικά δικαιώματα των ομάδων που είναι οιονεί θύματα της ρητορικής του μίσους;" ήταν το επόμενο ερώτημα.
Με βεβαιότητα, οι νομικοί διατύπωσαν ότι "στη Δημοκρατία δυτικού τύπου εξίσου κατοχυρωμένα είναι το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και τα ανθρώπινα και κοινωνικά δικαιώματα". Αλλά προβληματισμό εξέφρασαν για την περίπτωση που το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου τείνει να παραβιάσει τα ανθρώπινα και κοινωνικά δικαιώματα, ιδίως στις εκφάνσεις της ρητορικής του μίσους, όπου τα όρια είναι δυσδιάκριτα. Μπορούν δηλαδή να επιβληθούν ποινές στην περίπτωση που κάποιος πολίτης μεταφέρει τη ρητορική του μίσους με ένα μήνυμά του σε κάποιο μέσο κοινωνικής δικτύωσης; Οι νομικοί εξέφρασαν προβληματισμό ως προς τη χρήση ποινών για μεμονωμένους πολίτες που εκφέρουν ρατσιστικό και μισαλλόδοξο λόγο, γιατί εκτίμησαν ότι "μπορεί να οδηγηθούμε σε ποινικοποίηση του λόγου".
Όμως, οι νομικοί επισήμαναν ότι "η Δημοκρατία δεν μπορεί να είναι απαθής σε επιθέσεις ή προθέσεις επιθέσεων στα δικαιώματα όταν εκφράζονται ρατσιστικές κρίσεις, έστω και από μεμονωμένους πολίτες, ανεξαρτήτως του αριθμού των αποδεκτών τέτοιου τύπου μηνυμάτων". Ταυτόχρονα, εξέφρασαν προβληματισμό για τα ρατσιστικά μηνύματα που μεταφέρονται μέσω Διαδικτύου. Οι νομικοί υπογράμμισαν ότι δεν υπάρχει νομοθετική κατοχύρωση για διώξεις προσώπων που χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο για να προωθήσουν μισαλλόδοξες απόψεις ή και πρακτικές. Όπως εξήγησαν, από τη νομολογία προκύπτει μόνο αστική ευθύνη για εταιρείες που παρέχουν σε ιδιώτες πρόσβαση στο Διαδίκτυο και οι εταιρείες έχουν εμπορική δραστηριότητα. Κατά συνέπεια, υπάρχει νομικό "κενό" στην παρέμβαση της Δικαιοσύνης για τη δίωξη του πολίτη που μεταφέρει μέσω του Διαδικτύου τη ρητορική του μίσους.
Σε αυτό το πλαίσιο ξεκαθάρισαν ότι "η χρήση ποινικών μέτρων είναι μία από τις απαντήσεις που μπορούν να δοθούν στο διαρκώς εντεινόμενο φαινόμενο διάδοσης της ρητορικής μίσους". Την ίδια ώρα, προβληματίζει η ανοχή και η αδράνεια όχι μόνο της πολιτείας, αλλά και της κοινωνίας των πολιτών. Σε αυτή την κατεύθυνση οι νομικοί υπογράμμισαν ότι πρέπει να παραχθεί λόγος που δεν θα λειτουργεί απλώς ως ένα ισχυρό αντεπιχείρημα, αλλά θα εξαλείφει τις γενεσιουργές αιτίες ανάπτυξης της ρητορικής του μίσους που πυροδοτεί εντάσεις, διαταράσσοντας την κοινωνική συνοχή, και δηλητηριάζει τη Δημοκρατία.
