Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη αποτελεί μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Δεν ήταν ένα μεμονωμένο έγκλημα. Ήταν η κορύφωση ενός κλίματος πολιτικής βίας, αντικομμουνισμού και παρακρατικής δράσης, που χαρακτήριζε τη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Ο Λαμπράκης, βουλευτής της ΕΔΑ, γιατρός, αθλητής και ειρηνιστής, είχε εξελιχθεί σε σύμβολο δημοκρατίας και κοινωνικής αντίστασης. Η δολοφονία του έφερε στο φως, αυτό που γνώριζαν καλά χιλιάδες αγωνιστών: πίσω από το επίσημο κράτος λειτουργούσε ένας μηχανισμός αυταρχισμού, στενά συνδεδεμένος με ακροδεξιούς κύκλους και τις δυνάμεις ασφαλείας. Ήταν το γεγονός, που οδήγησε στο γνωστό "Ποιος κυβερνάει αυτό τον τόπο;", που φέρεται να είπε ο τότε Πρωθυπουργός της χώρας Κωνσταντίνος Καραμανλής.
Τα γεγονότα, που οδήγησαν στη δολοφονία, είχαν βαθιές ρίζες. Η Ελλάδα των αρχών της δεκαετίας του 1960 βρισκόταν ακόμη κάτω από τη βαριά σκιά του Εμφυλίου Πολέμου. Οι αριστερές πολιτικές δυνάμεις αντιμετωπίζονταν ως «εσωτερικός εχθρός», ενώ οι δημοκρατικές ελευθερίες παρέμεναν περιορισμένες. Ο Λαμπράκης είχε ήδη προκαλέσει την οργή του κατεστημένου με τη δράση του στην Ελληνική Επιτροπή για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη και με τη συμμετοχή του στις Πορείες Ειρήνης, παρά τις κυβερνητικές απαγορεύσεις.
Στις 22 Μαΐου 1963, μετά από ομιλία του σε εκδήλωση ειρήνης στη Θεσσαλονίκη, ο Γρηγόρης Λαμπράκης δέχθηκε δολοφονική επίθεση. Η παρουσία και η ανοχή της αστυνομίας, απέναντι στους δράστες δημιούργησε από την πρώτη στιγμή την πεποίθηση στους αριστερούς, δημοκράτες πολίτες, ότι το έγκλημα δεν ήταν απλώς έργο «ακραίων στοιχείων», αλλά αποτέλεσμα συνεργασίας κράτους και παρακράτους.
Η αντίδραση ήταν εκρηκτική. Χιλιάδες βγήκαν στους δρόμους ζητώντας δικαιοσύνη και δημοκρατία. Η κηδεία του Λαμπράκη μετατράπηκε σε μία από τις μεγαλύτερες λαϊκές κινητοποιήσεις της εποχής. Το σύνθημα «Ζει» έγινε σύμβολο αντίστασης απέναντι στον αυταρχισμό. Παράλληλα, η διεθνής κοινότητα παρακολουθούσε με σοκ τις εξελίξεις. Ξένα μέσα ενημέρωσης και πολιτικοί κύκλοι κατήγγειλαν την ύπαρξη παρακρατικών μηχανισμών στην Ελλάδα, πλήττοντας σοβαρά το κύρος της χώρας στο εξωτερικό.
Η υπόθεση Λαμπράκη είχε σημαντικές πολιτικές συνέπειες. Η ανάκριση του δικαστή Χρήστου Σαρτζετάκη (που στάθηκε ακέραιος απέναντι σε συνθήκες εξόχως προβληματικές) αποκάλυψε τη σύνδεση κρατικών παραγόντων με τους δράστες, οδηγώντας σε βαθιά πολιτική κρίση. Το γεγονός συνέβαλε στην αποδυνάμωση της κυβέρνησης Καραμανλή και άνοιξε τον δρόμο για τις ταραγμένες εξελίξεις που ακολούθησαν: τα Ιουλιανά, την αποστασία και τελικά τη δικτατορία του 1967.
Η ιστορία της δολοφονίας Λαμπράκη παραμένει επίκαιρη, γιατί υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν καταλύεται μόνο με τανκς. Υπονομεύεται μεθοδευμένα και σταδιακά, όταν η εξουσία λειτουργεί χωρίς λογοδοσία, όταν οι θεσμοί αποδυναμώνονται και όταν η κρατική αυθαιρεσία βαφτίζεται «αναγκαιότητα».
Σήμερα το κλίμα στην Ελλάδα προφανώς δεν είναι αντίστοιχο εκείνης της περιόδου. Όμως την ιστορία μας δεν πρέπει να την αφήνουμε να σκονίζεται κλεισμένη σε κάποιο συρτάρι. Είναι η «βιβλιοθήκη» μας, το εργαλείο, που μπορεί να μας διδάξει και να μας θωρακίσει απέναντι σε προβληματικές και εγκληματικές πρακτικές κατά της δημοκρατίας. Είναι ο οδικός μας χάρτης, με βάση τον οποίο οφείλουμε να αμυνόμαστε κατά κάθε εκτροπής.
Οι παράνομες παρακολουθήσεις πολιτικών, δημοσιογράφων και πολιτών στην Ελλάδα προκαλούν σοβαρές ανησυχίες για το κράτος δικαίου στη χώρα. Η υπόθεση των υποκλοπών και του παράνομου λογισμικού Predator συνιστούν πρακτικές, που είναι αντισυνταγματικές και βαθιά επικίνδυνες για τη δημοκρατία. Ακόμη και τα συνεχή οικονομικά σκάνδαλα, με αποκορύφωμα τον ΟΠΕΚΕΠΕ, με τις διαρκείς απόπειρες συγκάλυψης, προκαλούν βαθιές πληγές στη δημοκρατία και την ισονομία στη χώρα. Ο συνδυασμός των παραπάνω απεικονίζει το, τί είναι το επιτελικό κράτος και το πώς κυβερνάται η χώρα με καθεστωτικές πρακτικές.
Η κυβέρνηση της ΝΔ και του Κυριάκου Μητσοτάκη δέχεται τα πυρά σύσσωμης της αντιπολίτευσης για την προσπάθεια συγκάλυψης των υποκλοπών, αλλά και για τη συνολική υποβάθμιση της θεσμικής διαφάνειας. Η συγκέντρωση εξουσίας, η πίεση προς ανεξάρτητες αρχές και η στοχοποίηση δημοσιογράφων δημιουργούν μία πολιτική συνθήκη, στην οποία οφείλουμε να σταθούμε απέναντι: η δημοκρατία, η δικαιοσύνη, η ισονομία απαιτούν διαρκή επαγρύπνηση.
Παράλληλα, σε διεθνές επίπεδο, η άνοδος του τραμπισμού και της ακροδεξιάς πολιτικής κουλτούρας έχει ενισχύσει φαινόμενα αυταρχισμού, εθνικισμού και απαξίωσης των δημοκρατικών θεσμών. Ο Donald Trump εξέφρασε ένα μοντέλο πολιτικής, όπου η πόλωση, η παραπληροφόρηση και η αμφισβήτηση της ίδιας της δημοκρατικής διαδικασίας έγιναν εργαλείο εξουσίας. Η επιρροή αυτού του μοντέλου ξεπέρασε τις ΗΠΑ και επηρέασε πολιτικές δυνάμεις διεθνώς.
Την ίδια στιγμή, η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με ανησυχία την ασυδοσία του Ισραήλ στη Γάζα, την παρεμπόδιση ανθρωπιστικών αποστολών και τις επιθέσεις εναντίον στολίσκων αλληλεγγύης (Global Sumud Flotilla), με συλλήψεις πολιτών τρίτων χωρών από ισραηλινές δυνάμεις σε διεθνή ύδατα και παράνομες κρατήσεις. Το Ισραήλ με την ανοχή και της ελληνικής κυβέρνησης παραβιάζει συστηματικά το διεθνές δίκαιο και μετέρχεται μέσα βίας, που ανήκουν στις πιο μαύρες σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας. Η απουσία καθαρής τοποθέτησης της χώρας απέναντι σε τέτοια γεγονότα, δημιουργεί ερωτήματα για το κατά πόσο η εξωτερική πολιτική που ασκείται, υπηρετεί πραγματικά τις αρχές της ειρήνης και της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Το μεγαλύτερο δίδαγμα που αφήνει πίσω της η δολοφονία Λαμπράκη είναι ότι η δημοκρατία, η ειρήνη, η ισόνομη και ισόρροπη ανάπτυξη και ευημερία όλων -χωρίς καμία διάκριση- δεν είναι δεδομένες. Χρειάζεται ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ελεύθερη δημοσιογραφία και κοινωνική συμμετοχή. Χρειάζεται ενεργούς πολίτες στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ιστορία μας δείχνει μέσα από (δυστυχώς) πλήθος παραδειγμάτων, ότι όταν οι κοινωνίες αδιαφορούν απέναντι στον αυταρχισμό, εκείνος ριζώνει και επεκτείνεται.
Γι’ αυτό, τα βήματα που απαιτούνται σήμερα είναι ξεκάθαρα: ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών, πλήρης διαφάνεια στη λειτουργία του κράτους, προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ουσιαστικός έλεγχος της εξουσίας και δημόσια δράση ενάντια σε κάθε μορφή φασισμού, ρατσισμού και κρατικής αυθαιρεσίας. Η μνήμη του Λαμπράκη δεν αφορά όσα έγιναν στο παρελθόν. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση, ένα διαρκές αίτημα για υπεράσπιση της δημοκρατίας.
*Αναπλ. γραμματέας του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ.
