Ο ρόλος των ελεφάντων στην αναχαίτιση της κλιματικής αλλαγής αναδεικνύεται σε μεγάλη έρευνα που διεξήχθη στα αφρικανικά δάση βροχής. Φαίνεται ότι οι διατροφικές συνήθειες αυτών των μεγάλων θηλαστικών συμβάλλουν καθοριστικά στη δέσμευση του άνθρακα της ατμόσφαιρας και κατ’ επέκταση στη μείωση της απελευθέρωσής του, προστατεύοντας τα οικοσυστήματα όπου ζουν με θαυμαστούς τρόπους που για πολλά χρόνια δεν ήταν κατανοητοί.
Οι ελέφαντες είναι τα μεγαλύτερα χερσαία θηλαστικά στη Γη με εξάπλωση στην Ασία και στην Αφρική. Οι αφρικανικοί ελέφαντες είναι μεγαλύτεροι από τους ασιατικούς και έχουν ύψος που φτάνει τα τέσσερα μέτρα. Χαρακτηρίζονται όχι μόνο από το τεράστιο μέγεθός τους αλλά και από την προβοσκίδα τους, η οποία είναι ένα πανίσχυρο εργαλείο με μεγάλη ευελιξία που χρησιμεύει στην αναπνοή, στη συλλογή τροφής και νερού και στην αντιμετώπιση των εχθρών τους. Παρόλο που η παρουσία τους έχει συνδεθεί με τις αχανείς εκτάσεις της αφρικανικής, κυρίως, σαβάνας, ορισμένοι ελέφαντες ζουν στα τροπικά δάση βροχής.
Με τη μεγάλη κατανάλωση των φύλλων των δέντρων αυτά τα τεράστια θηλαστικά επιδρούν καθοριστικά στα οικοσυστήματα στα οποία ζουν. Η γνώση για την επίδρασή τους στο περιβάλλον τους προέρχεται κυρίως από τους αφρικανικούς ελέφαντες που ζουν στη σαβάνα, οι οποίοι ανήκουν στο είδος Loxodonta africana. Το είδος αυτό εμφανίστηκε περίπου 3 εκατομμύρια χρόνια πριν. Οι ελέφαντες των αφρικανικών τροπικών δασών ανήκουν σε διαφορετικό είδος που ονομάζεται Loxodonta cyclotis. Και τα δύο είδη αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εξελικτικής ιστορίας των οικοσυστημάτων στα οποία ζουν και μέρος της θαυμαστής βιοποικιλότητάς τους. Σήμερα οι αφρικανικοί ελέφαντες κατατάσσονται στα ευάλωτα είδη σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Προστασίας της Φύσης (IUCN) ενώ οι ασιατικοί εντάσσονται στα είδη που κινδυνεύουν με εξαφάνιση. Οι μεγαλύτερες απειλές για την επιβίωσή τους και οι κύριες αιτίες για τη μεγάλη μείωση των πληθυσμών τους είναι η καταστροφή των ενδιαιτημάτων τους κυρίως μέσω της αποψίλωσης των δασών και το παράνομο κυνήγι για το εμπόριο του ελεφαντόδοντου.
Ελέφαντες και κλιματική αλλαγή
Παρόλο που ήταν γνωστή η μεγάλη επίδραση των ελεφάντων στο περιβάλλον τους, οι μηχανισμοί με τους οποίους επηρεάζουν τη βιοποικιλότητα των οικοσυστημάτων για πολλά χρόνια δεν ήταν κατανοητοί. Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο τέλος του Ιανουαρίου, συνδυάστηκαν δεδομένα από περίπου 200.000 καταγραφές που αφορούν περισσότερα από 800 φυτικά είδη. Τα συμπεράσματα που προέκυψαν, τα οποία δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) στο τέλος του Ιανουαρίου, ανέδειξαν τον πολύ ιδιαίτερο ρόλο που διαδραματίζουν τα συγκεκριμένα θηλαστικά που ζουν στα τροπικά δάση βροχής στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής.
Είναι γνωστό ότι το διοξείδιο του άνθρακα ανήκει στα αέρια του θερμοκηπίου και ότι η αυξημένη συγκέντρωσή του στην ατμόσφαιρα προκαλεί άνοδο της θερμοκρασίας. Οι ελέφαντες με τις διατροφικές τους επιλογές προάγουν τη δέσμευση και αποθήκευση του άνθρακα, μειώνοντας την απελευθέρωσή του στην ατμόσφαιρα με τη μορφή του διοξειδίου του άνθρακα. Το πολύ σημαντικό αυτό γεγονός επιτυγχάνεται διότι οι ελέφαντες προτιμούν να τρέφονται με συγκεκριμένα φυτά. Στα δάση βροχής της κεντρικής Αφρικής υπάρχουν φυτά με χαμηλή πυκνότητα ξύλου, στα οποία υπάρχει μικρότερη ποσότητα άνθρακα αποθηκευμένου με τη μορφή χημικών ενώσεων σε αυτό, σε σχέση με εκείνα που έχουν υψηλή πυκνότητα ξύλου. Τα δέντρα με χαμηλή πυκνότητα ξύλου αναπτύσσονται γρήγορα και σε μεγαλύτερα ύψη. Οι ελέφαντες καθώς επίσης και άλλα μεγάλα φυτοφάγα θηλαστικά τρέφονται κυρίως με αυτά τα φυτά, τα οποία είναι πιο εύπεπτα και θρεπτικά. Με την κατανάλωση των συγκεκριμένων δέντρων ευνοούνται τα φυτά που έχουν μεγαλύτερη πυκνότητα ξύλου, τα οποία αποκτούν περισσότερη πρόσβαση στο ηλιακό φως και στα θρεπτικά συστατικά του εδάφους, γεγονός που ενισχύει την ανάπτυξή τους. Τα φυτά αυτά δεσμεύουν περισσότερο άνθρακα από την ατμόσφαιρα και με τον τρόπο αυτό συνεισφέρουν στον περιορισμό της αύξησης της θερμοκρασίας σε αυτήν.
Ένας άλλος μηχανισμός με τον οποίο οι ελέφαντες συμβάλλουν στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής αφορά τη διασπορά των σπόρων. Οι ελέφαντες τρέφονται με καρπούς από μεγάλα δέντρα που περιέχουν υψηλή συγκέντρωση άνθρακα στον ξυλώδη βλαστό τους. Οι σπόροι που περιέχουν οι καρποί αυτών των φυτών μεταφέρονται ανέπαφοι από το γαστρεντερικό σύστημα των ζώων στο έδαφος και τελικά φυτρώνουν, δίνοντας γένεση σε ορισμένα από τα μεγαλύτερα δέντρα του δάσους.
Η μείωση του πληθυσμού των ελεφάντων υπολογίζεται ότι θα έχει σοβαρές επιπτώσεις στη σύνθεση των αφρικανικών τροπικών δασών. Εκτιμάται ότι θα αυξηθούν τα φυτά που αποθηκεύουν στον ξυλώδη βλαστό τους λιγότερη ποσότητα άνθρακα και θα υπάρξει μείωση κατά 6% με 9% του δεσμευμένου άνθρακα εξαιτίας της απώλειας της διασποράς των σπόρων των μεγάλων δέντρων από αυτά τα ζώα. Με την επιλεκτική διατροφή τους και με τη διασπορά των σπόρων συγκεκριμένων φυτών οι ελέφαντες προσφέρουν πολύτιμες υπηρεσίες στα οικοσυστήματα προς την κατεύθυνση της αναχαίτισης της κλιματικής αλλαγής και η προστασία των πληθυσμών τους οφείλει να είναι άμεση προτεραιότητα.
Πηγή:
Fabio Berzaghi, François Bretagnolle, Clémentine Durand-Bessart, Stephen Blake. Megaherbivores modify forest structure and increase carbon stocks through multiple pathways. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2023; 120 (5) DOI: 10.1073/pnas.2201832120
