Μαρία Καζάντη*
«Φανταράκι ελληνικό, φανταράκι ξακουστό / που είσαι τιμημένο, ηρωικό και δοξασμένο / έσωσες την τιμή από την καταστροφή / γιατί έχεις αρχηγό άξιο και δυνατό / γενναίο ελληνόπουλο, τον Γεώργιο Παπαδόπουλο»
Στις αρχές της δεκαετίας του '70, μια αφελής παιδίσκη έκλαιγε γοερά διότι το ποίημα που η αμήχανη δασκάλα της έδωσε, οι αντιφρονούντες γονείς της δεν την αφήναννα απαγγείλει στη γιορτή που διοργάνωσε το δημοτικό σχολείο. Χούντα γαρ, και από φιέστες και παράτες άλλο τίποτα. Πώς αλλιώς άλλωστε θα προπαγάνδιζαν οι συνταγματάρχες την ιδεολογία τους και πώς θα επιδείκνυαν την αισθητική τους αν όχι μέσα από τους εορτασμούς που επέβαλλαν στη σχολική κοινότητα;
Η εποχή της Επταετίας είναι ένα ακραίο παράδειγμα για το πώς η εκάστοτε εξουσία κατά τις προηγούμενες δεκαετίες αντιλαμβανόταν, παρενέβαινε και χειραγωγούσε στις εκδηλώσεις ιστορικής μνήμης –κοινώς εορτές 28ης Οκτωβρίου, 25ης Μαρτίου-, τις θρησκευτικέςεορτές –Χριστούγεννα, Τριών Ιεραρχών, Πάσχα- και σε ό,τι άλλο προβλέπεται κατά καιρούς ως σχολική γιορτή.
Τι, όμως, είναι στην πραγματικότητα μια σχολική γιορτή αν όχι μια μέρα δημιουργίας, χαράς και χαλάρωσης για εκπαιδευτικούς και μαθητές, το επιστέγασμα μιας δημιουργικής, χαρούμενης και χαλαρωτικής εκπαιδευτικής διαδικασίας; Αλλά είναι το σχολείο σήμερα πραγματικά χαρούμενο και δημιουργικό; Με επαγγελματίες εκπαιδευτικούς που «θέλοντας η δουλειά τους να έχει νόημα, δεν απαιτούν τίποτα λιγότερο από την ευκαιρία να βελτιώσουν την ευεξία των άλλων, να αισθανθούν ότι έχουν καταφέρει να συνεισφέρουν κάτι οσοδήποτε περιορισμένο στο παγκόσμιο απόθεμα γνώσης»1;
Την εποχή της κρίσης που διάγουμε, οι δάσκαλοι νιώθουν αβέβαιοι: για τα επιστημονικά τους προσόντα –πλήρωσαν αδρά για να τα αποκτήσουν-, για το κοινωνικό ντους στάτους –τέκνα της τάξης των προλετάριων οι περισσότεροι-, για τον μισθό τους –συνεχώς περικόπτεται-, για τις θέσεις εργασίας τους –μην ξεχνιόμαστε, αξιολόγηση, απόλυση.
«Ακούοντας ότι οι καιροί προχωρούν, τείνουν να ανησυχούν ότι θα μείνουν πίσω, ότι θα πεταχτούν έξω από το τρένο που επιταχύνει, ότι δεν θα βρουν καρέκλα να κάτσουν στον επόμενο γύρο παιχνιδιού Μουσικές Καρέκλες»2.
Πού να βρουν όρεξη, λοιπόν, να απολαύσουν τη δουλειά τους; Πώς να ‘χουν διάθεση να δείξουν τον αυθορμητισμό τους; Πόσο χιούμορ να διαθέτουν για να αντιμετωπίσουν «τον ανταγωνισμό που οξύνει την πάλη της ζωής και τεντώνει τα χαλαρωμένα νεύρα», όπως έλεγε ο Δημήτρης Γληνός; Προσπαθούν να τα βγάλουν πέρα με ένα βαρύτατοαναλυτικό πρόγραμμα, με κακογραμμένα βιβλία, έχοντας να αντιμετωπίσουν πτωχευμένους γονείς, τους οποίους πλείστες όσες φορές αφορά η βιτρίνα και όχι η ουσία του σχολείου. Ενίοτε πέφτουν στην παγίδα και οι ίδιοι οι δάσκαλοι ενώ η εργοδοσία - υπουργείο σπανίως θα πει μία, έστω, καλή κουβέντα για τους υπαλλήλους του.
Όταν η αξιολόγηση – απόλυση πλανιόταν ως δαμόκλειος σπάθη, οι υπεύθυνοι πολιτιστικών και άλλων προγραμμάτων δεν προλάβαιναν να επιβλέψουν τον τεράστιο όγκο που ερχόταν στα γραφεία τους. Εξαιρετικές δουλειές δασκάλων και παιδιών, που, όμως, κουβαλούσαν το βάρος της αντιδημιουργικής «ρουτίνας που πολύ λίγο χώρο αφήνει για οποιονδήποτε αυτοσχεδιασμό και αυτό που φαίνεται σαν αυθορμητισμός είναι στην πραγματικότητα σχεδιασμένο με επιμέλεια από πρινμε ακρίβεια μηχανής»3.
Κι όμως. Τα κ(ε)αινοτόμα προγράμματα θα μπορούσαν όπως και οι θεσμοθετημένες εορτές να βελτιώσουν την ευεξία δασκάλων και μαθητών αν η εργασιακή επισφάλεια των δασκάλων δεν αποτελούσε τροχοπέδη. Αν το κίνητρο δεν ήταν ο πλούσιος φάκελος του εκπαιδευτικού από βεβαιώσεις σεμιναρίων και υλοποίησης προγραμμάτων. Διότι τότε η χαρά θα ήταν στη διαδικασία, που είναι η ουσία της δημιουργίας, και όχι στο αποτέλεσμα. Τότε δεν θα γέμιζε το διαδίκτυο από επιστημονικοφανή σχέδια διδασκαλίας, επαναληπτικά τεστ, πρότζεκτ ποικίλων θεμάτων και γιορτούλες προκάτ. Τότε μπορεί να είχαμε σχολεία «ανοικτά στην κοινωνία και τις αντιθέσεις της με εορτές που θα επικοινωνούσαν με τη γειτονιά, με δρώμενα στις πλατείες και τους δρόμους.
Ούτως ή άλλως, εκπαιδευτική πράξη που δεν φαίνεται και δεν αποτιμάταιείναι εκείνη που λαμβάνει χώρα στο παρασκήνιο, εντός της σχολικής αίθουσας δηλαδή, που ούς μπορεί να κοστολογήσει. Είναι η αθέατη πλευρά της εορταστικής διαδικασίας, η άλλη όψη της πολιτιστικής και μαθησιακής δημιουργίας. Αυτή, συχνότατα, γίνεται πανηγύρι.
Η αφελής παιδίσκη είπε το ποίημά της τελικά, σε συνθήκες ελάχιστης αντίστασης.Η ιδεολογική χρήση των πράξεων διέγερσης της ιστορικής μνήμης ή της δημιουργίας χαράς έχει προσώρας, στις μέρες μας, εκλείψει. Ας εστιάσουμε λοιπόν στην αθέατη πλευρά της δημιουργίας που δεν συντελείται στις εκτός ωραρίου γιορτές, σε ιλουστρασιόν αίθουσες, με ευγενικές χορηγίες διαφόρων. [
1. Αλέν ντε Μποτόν
2. Ζίγκμουντ Μπάουμαν
3. ΤεοντόρΑντόρνο
*δασκάλα
