Η αίσθηση ενός κόσμου που επιστρέφει στη βία, την εχθρότητα, την ωμότητα, είναι αισθητή-και αντιληπτή- εδώ και καιρό. Εθνοτικές ή εμφύλιες συγκρούσεις, ασύμμετρες εμπόλεμες διενέξεις, ακήρυχτοι διακρατικοί πόλεμοι, απρόκλητες επιθέσεις, συνθέτουν ένα σκηνικό όπου η εντύπωση ότι δεν υφίσταται και δεν ισχύει διεθνές δίκαιο, είναι πια οικεία.
Το παγκόσμιο τοπίο σε ότι αφορά την ασφάλεια και την ειρήνη εισέρχεται σε μια από τις πιο επικίνδυνες περιόδους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι μια διαπίστωση που επιβεβαιώνεται πλέον από στοιχεία. Τελευταία έκθεση του Ινστιτούτου Έρευνας του Όσλο για την Ειρήνη (PRIO) σκιαγραφεί μια ζοφερή εικόνα για την παγκόσμια ειρήνη: Περισσότεροι πόλεμοι, περισσότερες χώρες που εμπλέκονται σε ταυτόχρονες συγκρούσεις και μια δραματική αύξηση των θυμάτων μεταξύ των αμάχων.
Μια κατάσταση που αποτυπώνει τον κόσμο στη χειρότερη φάση του, περισσότερο από ποτέ κατακερματισμένο και συγκρουσιακό, αποδεκατισμένο από την εγκατάλειψη της πολυμέρειας, τη λογική του μηδενικού αθροίσματος σε κάθε μορφή διένεξης, τον εκφυλισμό των αντιλήψεων για την ισχύ και την καθολικότητα του διεθνούς δικαίου.
Σύμφωνα με την τελευταία μελέτη του PRIO για τις τάσεις στις σύγχρονες πολεμικές αντιπαραθέσεις, το 2025 κατέγραψε αριθμό ρεκόρ 65 ανοιχτών διακρατικών συγκρούσεων, τον υψηλότερο που έχει ποτέ μετρηθεί μεταπολεμικά, από τότε που ξεκίνησαν οι συστηματικές καταγραφές, το 1946. Ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι οκτώ από αυτούς τους πολέμους ήταν άμεσα διακρατικοί, δηλαδή αριθμός διπλάσιος από το σύνολο του προηγούμενου έτους και ο υψηλότερος εδώ και οκτώ δεκαετίες. Τα δεδομένα υποδηλώνουν ότι το διεθνές σύστημα δεν ασχολείται πλέον ό,τι συνήθιζε μέχρι πρότινος, τους μεμονωμένους εμφύλιους πολέμους. Εστιάζει σε επικαλυπτόμενες κρίσεις που καθιστούν δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ πολέμων τοπικού χαρακτήρα και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Μέρος της ιστορίας
Οι αριθμοί λένε μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Όμως και πάλι, τα μεγέθη που αποτυπώνουν είναι αποκαρδιωτικά. Περίπου 245.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν από εμπόλεμη βία σε όλο τον κόσμο στην διάρκεια του 2025, στο τρίτο πιο θανατηφόρο έτος πολεμικών συρράξεων από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου!
Οι πόλεμοι στην Ουκρανία, το Σουδάν και τη Γάζα αντιπροσώπευαν ένα σημαντικό τμήμα αυτών των απωλειών ενώ οι επιθέσεις που στόχευαν σκόπιμα αμάχους προκάλεσαν περίπου 76.500 θανάτους, μια δραματική αύξηση συγκριτικά με την προηγούμενη χρονιά η οποία έρχεται να αναδείξει μια ακόμη ανατριχιαστική διαπίστωση: Ο απαράβατος κανόνας της προστασίας των αμάχων, της μη στοχοποίησης τους για οποιοδήποτε λόγο σε μια εμπόλεμη σύρραξη, έχει πάψει πια να θεωρείται ταμπού.
Παράλληλα, αυτό που διακρίνει τις σημερινές συγκρούσεις δεν είναι μόνο η “ποσότητα” αλλά και η πολυπλοκότητα. Στους σύγχρονους πολέμους οι αντιμαχόμενες πλευρές δεν είναι ποτέ απόλυτα διακριτές. Όλο και πιο συχνά εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα κυβερνήσεις, δυνάμεις πληρεξουσίων, πολιτοφυλακές και διεθνικές ένοπλες ομάδες που δρουν σε πολλαπλά θέατρα ταυτόχρονα. Το Ισραήλ για παράδειγμα, έχει εμπλακεί ταυτόχρονα σε ένοπλες συγκρούσεις στη Γάζα, το Λίβανο, τη Συρία, το Ιράν, την Υεμένη, σε ένα μοτίβο που δείχνει το πως οι περιφερειακές εστίες ανάφλεξης μπορούν γρήγορα να διασυνδεθούν σε ένα μεγάλο μέτωπο με πολλούς δρώντες. Σε άλλα σημεία του πλανήτη, οι χρόνιες συνοριακές διαφορές, όπως π.χ. μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, Αφγανιστάν και Πακιστάν, Ταϊλάνδης και Καμπότζης υπενθυμίζουν ότι οι διαχρονικές διακρατικές αντιπαλότητες παραμένουν πάντα ικανές να οδηγήσουν σε έκρηξη βίας.
Το σωρευτικό αποτέλεσμα αυτής της διάχυσης των πολέμων είναι ένας κόσμος παγιδευμένος σε ανατροφοδοτούμενες, επικαλυπτόμενες συγκρούσεις με κατά καιρούς κορυφώσεις, αρκετά βίαιων για να προκαλέσουν χιλιάδες θύματα, όμως γεωγραφικά περιορισμένων και “ελεγχόμενων” συνεπειών ώστε να προκαλέσουν τη μαζική προσοχή.
Μ’ άλλα λόγια, αντί για έναν μεγάλο πόλεμο στη διεθνή αρένα, κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί αντιμετωπίζουν σήμερα ένα συνονθύλευμα πολλαπλών συγκρούσεων υψηλής, πλην ακανόνιστης έντασης, που “ανταγωνίζονται” μεταξύ τους για διπλωματική εμπλοκή, ανθρωπιστική βοήθεια και στρατιωτικούς πόρους. Έτσι, με τη μια κρίση να επιμένει ή να ατονεί, μια άλλη αναδύεται πριν επιλυθεί η προηγούμενη.
Η Αφρική παραμένει η ήπειρος που πλήττεται περισσότερο από τους διακρατικούς πολέμους ενώ η Ασία και η Μέση Ανατολή βιώνουν κλιμακούμενη αστάθεια. Καμία περιοχή του κόσμου δεν έχει “ανοσία” στη βία. Η Ευρώπη συνεχίζει να αντιμετωπίζει τις συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία ενώ η οργανωμένη εγκληματική βία και οι ένοπλες ομάδες συνεχίζουν να τροφοδοτούν την ανασφάλεια σε περιοχές της αμερικανικής ηπείρου.
Διάχυση της βίας
Η διάχυση των πολέμων στον σημερινό κόσμο αντανακλά βαθύτερες διαρθρωτικές μεταβολές στη διεθνή σκηνή και το παγκόσμιο σύστημα. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων έχει ενταθεί, οι πολυμερείς θεσμοί έχουν απαξιωθεί και ατονήσει, η εμπιστοσύνη μεταξύ των αντίπαλων κρατών έχει τρωθεί. Οι μηχανισμοί που κάποτε διατηρούσαν τις ισορροπίες και διευκόλυναν τη διεθνή ύφεση έχουν “σκουριάσει” από τη μη χρήση τους. Το αποτέλεσμα είναι ένα χαοτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο οποιαδήποτε μικρή ή ανεπαίσθητη πρόκληση, ένας λανθασμένος υπολογισμός ή χρόνιες ανεπίλυτες διαμάχες μπορούν να κλιμακωθούν πολύ πιο γρήγορα από ό,τι κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.
Εξίσου ανησυχητική είναι η φαινομενική ομαλοποίηση του συνεχούς πολέμου υψηλής έντασης. Οι ερευνητές του PRIO σημειώνουν ότι στα τελευταία πέντε χρόνια έχουν προκληθεί περισσότεροι θάνατοι από πολεμικές συγκρούσεις από ό,τι αθροιστικά κατά τις προηγούμενες δύο δεκαετίες. Αντί για πολέμους με κυκλικές κορυφώσεις που ακολουθούνται από περιόδους σχετικής ηρεμίας, ο κόσμος διανύει σήμερα μια παρατεταμένη εποχή αυξημένης πολεμικής βίας με λίγες ευκαιρίες ανάπαυλας.
Η μείωση των εστιών συγκρούσεων στις οποίες δεν εμπλέκονται κρατικοί παράγοντες - από 79 το 2024 σε 75 το 2025 - προσφέρει μικρή μόνο ελπίδα. Η ευρύτερη τάση παραμένει αναμφισβήτητα ανοδική, ιδιαίτερα όταν μετριέται με βάση τις διακρατικές αντιπαραθέσεις και τις δοκιμασίες των αμάχων.
Για τους διπλωμάτες και τους αναλυτές ασφαλείας, οι επιπτώσεις της κανονικοποίησης του πολέμου είναι βαθιές και εκτεταμένες. Η νέα συνθήκη καθιστά τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις πιο δύσκολες ειδικά όταν οι συγκρούσεις επικαλύπτονται γεωγραφικά και πολιτικά ενώ αυξάνει την πίεση για τις ανθρωπιστικές οργανώσεις που δυσκολεύονται να ιεραρχήσουν τις ταυτόχρονες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Την ίδια ώρα, οι άμαχοι γίνονται όλο και πιο ευάλωτοι παγιδευμένοι σε πολέμους όπου τα πεδία μάχης βρίσκονται σε πυκνοκατοικημένες πόλεις και όπου οι εκστρατείες παραπληροφόρησης και οι διασυνοριακές διεισδύσεις έχουν γίνει η νέα νόρμα.
Ο κόσμος έχει βιώσει βίαιες εποχές και στο παρελθόν όμως η συγκυρία σήμερα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Οι κρίσεις που γεννούν πολεμική βία ή αντλούν ενέργεια από τη βία, φαίνεται να συγκλίνουν. Οι εμφύλιοι πόλεμοι δεν περιορίζονται πλέον εντός εθνικών συνόρων. Οι περιφερειακές αντιπαλότητες διαχέονται πέραν των συνόρων.
Και ο παγκόσμιος γεωπολιτικός ανταγωνισμός ενισχύει τις τοπικές εντάσεις αντί να τις περιορίζει. Σ' ένα τέτοιο περιβάλλον, η εχθρότητα ενισχύεται από την παρεξήγηση, τη δυσπιστία και την αποδυνάμωση των θεσμών που έχουν σχεδιαστεί για την ειρηνική διαχείριση των διαφορών.
Το μάθημα που μπορεί να αντλήσει κάποιος από τα τελευταία δεδομένα για την έξαρση των πολέμων, είναι απογοητευτικό, αν όχι αποκαρδιωτικό. Η πρόκληση για ό,τι έχει απομείνει από το διεθνές σύστημα δεν είναι απλά να βάλει τέλος σε μεμονωμένους πολέμους. Είναι να φρενάρει μια πορεία στη κατηφόρα προς τον κατακερματισμό και τη διαρκή αστάθεια. Χωρίς ανανεωμένη διπλωματική δέσμευση και ισχυρότερους μηχανισμούς για την θωράκιση και εδραίωση της παγκόσμιας ειρήνης, τα σημερινά τρομακτικά στατιστικά δεδομένα για τους πολέμους θα ορίσουν το μέλλον του κόσμου.
