Οι εικόνες της περασμένης εβδομάδας από τη σπάνια για μήνα Μάιο ζέστη στη Βόρεια Ευρώπη ήταν πρωτόγνωρες.
Στο κατά τ’ άλλα συννεφιασμένο Λονδίνο, ο κόσμος πλημμύρισε πάρκα και όχθες ποταμών, καθώς οι θερμοκρασίες ξεπέρασαν κάθε άλλο ρεκόρ γι’ αυτή την εποχή του χρόνου από τότε που άρχισαν να τηρούνται μετεωρολογικά αρχεία στη Βρετανία. Στους Κήπους Κιου, το θερμόμετρο έδειξε 34,8 βαθμούς Κελσίου, αργότερα ανέβηκε ακόμη περισσότερο. Στη διάρκεια της νύχτας, σε τμήματα της Νότιας Αγγλίας, η θερμοκρασία δεν έπεσε κάτω από τους 21 βαθμούς! Με άλλα λόγια… τροπικές νύχτες σε μια χώρα που ο τρόπος ζωής και φυσικά οι υποδομές είναι «προγραμματισμένα» για υγρά πρωινά, γκρίζο ουρανό και καλοριφέρ.
Σε όλη τη Βορειοδυτική Ευρώπη, κυριάρχησε ανάλογο καιρικό σκηνικό. Η Γαλλία ενεργοποίησε το εθνικό σύστημα προειδοποίησης για καύσωνα· πρώτη φορά τον μήνα Μάιο από τότε που συστάθηκε ο μηχανισμός αυτός ως απάντηση στον φονικό καύσωνα του 2003. Η Ισπανία, αν και όχι ασυνήθιστη στη ζέστη, προετοιμάστηκε επίσης για θερμοκρασίες που πλησίαζαν τους 40 βαθμούς. Πυρκαγιές ξέσπασαν σε θαμνώδεις εκτάσεις κοντά στο Εδιμβούργο, φαινόμενο ακραίο για ένα φυσικά υγρό περιβάλλον, όπως αυτό της Σκωτίας. Οι υγειονομικές Αρχές εξέδιδαν αλλεπάλληλα red alerts, ενώ οι μετεωρολόγοι στα τηλεοπτικά δελτία ακούγονταν σαν πρωταγωνιστές ταινιών καταστροφής.
Οι ειδικοί της βρετανικής κυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή προτείνουν την εγκατάσταση κεντρικών συστημάτων κλιματισμού σε νοσοκομεία και οίκους ευγηρίας έως το 2035 και σε σχολεία έως το 2050. Προτείνουν επίσης μεταβολή της διάρκειας του σχολικού έτους, καθώς έχει παρατηρηθεί από μελέτες πως οι επιδόσεις των μαθητών επηρεάζονται αρνητικά από την αύξηση της θερμοκρασίας του περιβάλλοντος.
Για όλα φταίει ο «θόλος» είπαν ορισμένοι. Ο «θερμικός θόλος»: το μετεωρολογικό φαινόμενο όπου ένα ισχυρό και στάσιμο σύστημα υψηλής βαρομετρικής πίεσης εγκλωβίζει θερμές αέριες μάζες κοντά στην επιφάνεια. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ζέστη παγιδεύεται και δεν μπορεί να διαφύγει καθώς επικρατεί άπνοια. Δεν πρόκειται βέβαια για κάποιο νέο φαινόμενο. Αυτό που έχει αλλάξει, λένε οι μετεωρολόγοι, είναι η έντασή του και κυρίως η διάρκειά του. Σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχουν ορισμένα μόνιμα «κέντρα» υψηλών και χαμηλών πιέσεων στην ανώτερη ατμόσφαιρα. Η Ευρώπη π.χ. επηρεάζεται κατά κανόνα από τον μόνιμο αντικυκλώνα των Αζορών. Αυτό το σύστημα υψηλών πιέσεων έχει επεκταθεί τις τελευταίες ημέρες από τον Ατλαντικό στην Ιβηρική Χερσόνησο, στη Γαλλία και προς τα βόρεια στη Βρετανία. Οι επιπτώσεις έχουν γίνει ιδιαίτερα αισθητές, διότι «πιέζονται» θερμοκρασιακά περιοχές όπου υπάρχουν μεγάλες πληθυσμιακές συγκεντρώσεις. Οι άπνοια και η άνοδος της θερμοκρασίας σε συνδυασμό με την υψηλή υγρασία του φυσικού περιβάλλοντος της Βόρειας Ευρώπης δημιουργούν ένα εκρηκτικό, «αποπνικτικό» κοκτέιλ ακραίας ζέστης.
Αλλαγή δεδομένων
Αλλά ο… κακός καιρός, σαν φαινόμενο, δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο. Οι αντικυκλώνες και οι θερμικοί θόλοι συνέβαιναν ανέκαθεν· οι ζέστες ακόμη και την άνοιξη, αν και σπάνιες, ήταν γνωστές. Όμως, τα φαινόμενα αυτά έχουν ενταθεί και η παρατηρούμενη μεταβολή ακολουθεί επιταχυνόμενο βήμα.
Η Ευρώπη θερμαίνεται με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Κάθε νέο κύμα καύσωνα σήμερα γίνεται αντιληπτό ως ακόμη χειρότερο από τα προηγούμενα, καθώς εκδηλώνεται σε ένα περιβάλλον που ήδη έχει υπερθερμανθεί. Πρόκειται για το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ανθρώπινης δράσης στο κλίμα επί αιώνες, με εκπομπές άνθρακα που άρχισαν κατά τη βιομηχανική επανάσταση και συνεχίζονται μέχρι σήμερα με την καύση ορυκτών υδρογονανθράκων.
Κι όμως, παραδόξως, η κλιματική κατάρρευση αντιμετωπίζεται πολιτικά ως υποδεέστερο ζήτημα. Οι πόλεμοι κυριαρχούν στα πρωτοσέλιδα. Οι εκλογικές αντιπαραθέσεις, ειδικά στον δυτικό κόσμο, περιστρέφονται γύρω από τον πληθωρισμό, τη μετανάστευση, την ασφάλεια. Το ξεμπλοκάρισμα του Στενού του Ορμούζ θεωρείται κεντρικό ζήτημα για τη σταθερότητα της παγκόσμιας οικονομίας.
Οι κυβερνήσεις επιμένουν στα πλάνα για πρόσβαση σε ορυκτά καύσιμα στο όνομα της ενεργειακής ασφάλειας. Ταυτόχρονα, δεν φείδονται δεσμεύσεων για ανάληψη ηγετικού ρόλου στις συλλογικές προσπάθειες αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης.
Η τρέχουσα παγκόσμια τάξη, ήδη αποδυναμωμένη από τον γεωπολιτικό κατακερματισμό και τον στρατηγικό ανταγωνισμό, αποδεικνύεται ανίκανη να ανταποκριθεί συντονισμένα στην πλέον σοβαρή κρίση του αιώνα. Με λίγα λόγια, ο πλανήτης θερμαίνεται ταχύτερα από ό,τι μπορεί να προσαρμοστεί η πολιτική δυναμική. Και οι συνέπειες δεν είναι πια γενικές ή αφηρημένες.
Οι ΗΠΑ αποτελούν αντιπροσωπευτικό παράδειγμα των νέων δεδομένων. Οι επιστήμονες εκεί συζητούν ανοιχτά τη μετεγκατάσταση της Νέας Ορλεάνης. Μια νέα ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο Nature Sustainability υποστηρίζει ότι το παράκτιο τμήμα της Λουιζιάνα έχει διέλθει το σημείο χωρίς επιστροφή. Οι υγρότοποι που κάποτε προστάτευαν την εμβληματική πόλη-πανδέκτη του αμερικανικού πολυ-πολιτισμού από τους τυφώνες του ωκεανού εξαφανίζονται. Η στάθμη της θάλασσας συνεχίζει να ανεβαίνει. Οι ερευνητές προειδοποιούν πως η Νέα Ορλεάνη θα βυθιστεί τελικά στη θάλασσα του Κόλπου του Μεξικού πριν από το τέλος του αιώνα.
Κάτι που κάποτε φάνταζε ως σενάριο επιστημονικής φαντασίας, τώρα είναι μια ρεαλιστική προοπτική που απαιτεί σχεδιασμό και πόρους. Η μετεγκατάσταση πρέπει να ξεκινήσει τώρα, λένε οι επιστήμονες· άμεσα, όχι μετά τον επόμενο τυφώνα Κατρίνα...
Ενισχύοντας τις ανισότητες
Αν μη τι άλλο, ο συμβολισμός δεν γίνεται να αγνοηθεί. Η Νέα Ορλεάνη δεν είναι απλώς μια πόλη. Είναι μία από τις μεγάλες πολιτιστικές πρωτεύουσες της Αμερικής, η γενέτειρα της τζαζ, το χωνευτήρι της ιστορίας του αφροαμερικανικού κινήματος, της ταυτότητας του αμερικανικού Νότου. Η συζήτηση για τη μετεγκατάστασή της σημαίνει σε απλή γλώσσα πως η κλιματική αλλαγή δεν επηρεάζει απλά τα καιρικά πρότυπα, τα ασφαλιστήρια συμβόλαια ή τα μεγάλα οικονομικά σχέδια. Μπορεί να επιβάλει τον επανασχεδιασμό όλου του μέχρι πρότινος «τοπίου» της εθνο-ταυτότητας μιας χώρας.
Οι συνέπειες είναι πολιτικές και κοινωνικές. Σε ένα σενάριο μετεγκατάστασης μιας ολόκληρης πόλης, ποιοι θα ακολουθήσουν και ποιοι θα μείνουν πίσω; Θα υποστηριχθούν οικονομικά όσοι δεν θα είναι σε θέση να ακολουθήσουν; Θα αποζημιωθούν για τις περιουσίες που αναγκαστικά θα αφήσουν πίσω; Αλλά και όσοι ακολουθήσουν, θα έχουν υποστήριξη σε επίπεδο σχεδιασμού, οργάνωσης, ασφάλισης, δημιουργίας υποδομών;
Οι ειδικοί κάνουν μία καίρια επισήμανση εδώ: Οι κλιματικές καταστροφές μεγεθύνουν τις υπάρχουσες ανισότητες με αδίστακτη αποτελεσματικότητα. Οι πλουσιότεροι μπορούν να μετεγκατασταθούν στην ενδοχώρα, μπορούν να θωρακίσουν τα σπίτια τους από πλημμύρες ή τυφώνες, να τα ασφαλίσουν για ακόμη πιο ακραία καιρικά φαινόμενα, να αγοράσουν κλιματισμό. Οι φτωχότερες κοινότητες τι θα κάνουν; Στη Βρετανία, για παράδειγμα, οι ειδικοί προειδοποιούν πως η χώρα κινδυνεύει να γίνει όχι μόνο θερμότερη, αλλά και πολύ πιο άνιση.
Σχεδόν το 90% των βρετανικών κατοικιών, χτισμένες σε άλλες εποχές και για άλλες καιρικές συνθήκες, θα αντιμετωπίσουν πρόβλημα ζέστης τις επόμενες δεκαετίες. Ο κλιματισμός, που κάποτε θεωρείτο περιττός στη Βόρεια Ευρώπη, θα γίνει απαραίτητος. Αυτό όμως σημαίνει κόστος· κάθε προσαρμογή είναι δαπανηρή.
Παρομοίως, στη Λουιζιάνα, οι αφροαμερικανικές κοινότητες που καταστράφηκαν από τον τυφώνα Κατρίνα του 2005 φοβούνται τώρα πως θα επωμιστούν για άλλη μία φορά το βάρος οποιασδήποτε μελλοντικής μετεγκατάστασης-μετανάστευσης. Η κλιματική μετανάστευση θα μπορούσε να γίνει μία από τις κυρίαρχες τάσεις δραστικών κοινωνικο-οικονομικών μεταβολών του 21ου αιώνα. Αλλά η μετεγκατάσταση-μετανάστευση, χωρίς σχεδιασμό και οργάνωση, μπορεί να μοιάζει με εκτοπισμό. Και ο εκτοπισμός προκαλεί κοινωνικό ρήγμα.
Περιμένοντας το «σούπερ Ελ Νίνιο»
Μέσα σε όλα αυτά, τα σημάδια για το άμεσο μέλλον δεν είναι καθόλου ευοίωνα. Ο αριθμός των δασικών πυρκαγιών στις ΗΠΑ έχει εκτοξευθεί σε ιστορικά επίπεδα από τις αρχές του έτους. Σχεδόν 30.000 πυρκαγιές έχουν ξεσπάσει από τον Ιανουάριο - ο υψηλότερος αριθμός εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες. Πάνω από δύο εκατομμύρια στρέμματα έχουν ήδη καεί.
Οι επιστήμονες παρατηρούν για άλλη μία φορά τη γνωστή σύγκλιση παραγόντων πίσω από την έξαρση των πυρκαγιών: Ξηρασία, υψηλές θερμοκρασίες, ξηρή βλάστηση, μείωση των χιονοπτώσεων, αλλαγή του καιρού. Σε αυτά αναμένεται να προστεθεί τώρα η άφιξη ενός ισχυρού φαινομένου Ελ Νίνιο.
Το επερχόμενο «Σούπερ Ελ Νίνιο», όπως ήδη αποκαλείται, θα μπορούσε να αποδειχθεί ένα από τα ισχυρότερα που έχουν καταγραφεί. Τα υπολογιστικά μοντέλα υποδηλώνουν ότι μπορεί να ξεπεράσει σε ένταση ακόμη και τα πιο ισχυρά του 1982-83, του 1997-98 και του 2015-16. Το Ελ Νίνιο έχει τη δύναμη να «αναδιατάσσει» τα καιρικά συστήματα παγκοσμίως, να προκαλεί πλημμύρες σε ορισμένες περιοχές και σε άλλες ξηρασία και καταστροφές καλλιεργειών. Να διαταράσσει τη γεωργία και την παραγωγή τροφίμων.
Αλυσιδωτή αντίδραση
Αυτή τη φορά, ωστόσο, το Ελ Νίνιο θα «αφιχθεί» σε έναν κόσμο που έχει ήδη αποσταθεροποιηθεί από την κλιματική αλλαγή και τη δραστική μεταβολή βασικών παραμέτρων ολόκληρου του γήινου καιρικού συστήματος. Οι επιστήμονες είναι σαφείς: Οι επιπτώσεις του Ελ Νίνιο στο κλίμα το 2026 δεν θα είναι οι ίδιες με εκείνες του 1982.
Διότι οι ωκεανοί είναι ήδη θερμότεροι, η ατμόσφαιρα πιο υγρή και η συσσωρευμένη ενέργεια στο ατμοσφαιρικό σύστημα πολύ μεγαλύτερη. Εν συντομία, υπάρχει τώρα ένας επικίνδυνος βρόχος ανατροφοδότησης της φυσικής μεταβλητότητας του κλίματος από την ανθρωπογενή δραστηριότητα.
Και, βέβαια, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στον καιρό. Οι οικονομικές απώλειες που προκάλεσαν τα προηγούμενα Ελ Νίνιο ανέρχονται σε τρισεκατομμύρια δολάρια. Οι καταστροφές καλλιεργειών μπορούν να εντείνουν τη διατροφική επισφάλεια, να αυξήσουν τις τιμές των τροφίμων, να προκαλέσουν κοινωνική αναταραχή, να αποσταθεροποιήσουν κυβερνήσεις. Ακόμη χειρότερα, η λειψυδρία και η μείωση των υδάτινων πόρων μπορούν να εντείνουν τις περιφερειακές εντάσεις και τις συγκρούσεις. Μεγάλοι πληθυσμοί μπορούν να ωθηθούν στη μετανάστευση, να εκτεθούν σε πολεμικές συρράξεις, να γίνουν ευάλωτοι σε μολυσματικές ασθένειες. Αυτή η τελευταία πτυχή εμφανίζεται τελευταία όλο και περισσότερο ως μέρος του προβλήματος.
Ενα πρόβλημα με πολλές παραμέτρους
Ο ΠΟΥ προτείνει να κηρυχθεί η κλιματική αλλαγή ως παγκόσμια κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία, όμως η συναίνεση για το κλίμα μοιάζει ακατόρθωτη
Μία από τις πιο ανησυχητικές μελέτες διαπίστωσε πως η κλιματική αλλαγή επιταχύνει σε παγκόσμια κλίμακα την αντοχή στα αντιβιοτικά. Ερευνητές που ανέλυσαν περισσότερα από 480.000 δείγματα σαλμονέλας σε 139 χώρες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι αυξανόμενες θερμοκρασίες και οι αλλαγές στο μοτίβο των βροχοπτώσεων συνδέονται με σημαντική αύξηση των γονιδίων αντοχής των παθογόνων μικροοργανισμών. Αυτό δεν είναι απλώς μια εξειδικευμένη επιστημονική ανησυχία.
Η αντοχή στα αντιβιοτικά σκοτώνει περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως κάθε χρόνο. Απειλεί να υπονομεύσει ένα από τα θεμελιώδη επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής: την ικανότητα αποτελεσματικής αντιμετώπισης των βακτηριακών λοιμώξεων.
Η κλιματική κρίση αλληλεπιδρά με τη δημόσια υγεία με τρόπους που οι επιστήμονες μόλις τώρα αρχίζουν να κατανοούν. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες επηρεάζουν τις συνθήκες υπό τις οποίες τα βακτήρια επιβιώνουν, μεταλλάσσονται και εξαπλώνονται. Οι πλημμύρες μπορούν να μολύνουν τα συστήματα ύδρευσης, ενώ η θερμότητα μπορεί να αποδυναμώσει το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Ο καπνός από τις πυρκαγιές αυξάνει ή επιδεινώνει τις ασθένειες του αναπνευστικού, ενώ η επέκταση των τροπικών συνθηκών σε εύκρατα κλίματα επιτρέπει σε ασθένειες, όπως ο δάγκειος πυρετός και ο ιός τσικουνγκούνια, να εξαπλωθούν σε περιοχές που δεν είχαν προηγουμένως παρουσία.
Αυτός είναι ο λόγος που οι ειδικοί παροτρύνουν τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να κηρύξει την κλιματική αλλαγή ως παγκόσμια κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία. Μόνο που η βασική προϋπόθεση μια τέτοιας κίνησης, όπως και κάθε συλλογικής δράσης -μια λειτουργική δομή πολυμερισμού- είναι πια μακρινή, ακριβώς τη στιγμή που είναι περισσότερο αναγκαία.
Η μεταπολεμική τάξη, των αρχικά ψυχρών και μετέπειτα λειτουργικών διαιρέσεων, έχει προ πολλού διαβρωθεί υπό την πίεση του οικονομικού και στρατηγικού ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, του λαϊκισμού, του εθνοκεντρισμού, του εθνικισμού. Οι σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας κυριαρχούνται από δυσπιστία, ενώ οι πόλεμοι στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή «αποκατέστησαν» τα ορυκτά καύσιμα στον ρόλο τους ως μέσου γεωπολιτικής μόχλευσης. Η Ευρώπη, που κάποτε ήταν πρόθυμη να ηγηθεί της πράσινης μετάβασης, τώρα έχει αποδεχθεί το φυσικό αέριο ως θεμέλιο της ενεργειακής ασφάλειάς της.
Δεν προκαλεί εντύπωση ότι τα αναπτυσσόμενα έθνη βλέπουν όλο και περισσότερο τη δυτική ρητορική για το κλίμα μέσα από το πρίσμα της ιστορικής υποκρισίας. Για δεκαετίες, οι πλούσιες χώρες έχτιζαν την ευημερία τους πάνω στον άνθρακα και το πετρέλαιο. Τώρα ζητούν από τις φτωχότερες να επωμιστούν το κόστος, ενώ η βοήθεια που τους υποσχέθηκαν για προσαρμογή και για την πράσινη μετάβαση δεν φαίνεται να έρχεται.
Η κλιματική αλλαγή ωθεί τις κοινωνίες στα όριά τους, τα συστήματα διακυβέρνησης, ασχέτως καταβολών, μπορεί να γίνουν επιρρεπή στην αστάθεια. Τα κύματα καύσωνα, οι ξηρασίες, οι φυσικές καταστροφές που σχετίζονται με την κλιματική διατάραξη, επιδεινώνουν την ανισότητα και την απογοήτευση. Τα λαϊκιστικά κινήματα μπορούν να το εκμεταλλευτούν αυτό στρέφοντας παρελκυστικά τη δημόσια προσοχή αλλού, κατηγορώντας π.χ. τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς, τις πολιτικές ελίτ, τους μετανάστες ως υπεύθυνους. Σε αρκετές χώρες ο σκεπτικισμός για το κλίμα έχει συνυφαστεί με την ευρύτερη εθνικιστική πολιτική και ρητορική.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Η πολιτική πόλωση αποδυναμώνει την κλιματική πολιτική, η αδύναμη κλιματική πολιτική επιδεινώνει την κλιματική κρίση και τις καταστροφές που προκαλεί, οι καταστροφές εντείνουν την αστάθεια. Και η αστάθεια ενισχύει τις πολιτικές δυνάμεις που είναι ακόμη λιγότερο πρόθυμες να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή.
Ο κόσμος κινδυνεύει να βρεθεί σήμερα σε μια αλλοπρόσαλλη κατάσταση όπου η κλιματική κατάρρευση και ο γεωπολιτικός κατακερματισμός θα αλληλοενισχύονται διαρκώς.
Το κεντρικό πολιτικό ερώτημα του αιώνα μπορεί λοιπόν να μην είναι το αν η ανθρωπότητα είναι ικανή να σταματήσει την κλιματική αλλαγή. Αυτή η ευκαιρία, όπως λένε οι ειδικοί, έχει εν μέρει χαθεί. Είναι αν μπορεί τελικά να παραμείνει αρκετά συνεργάσιμη, ώστε να διαχειριστεί έναν αποσταθεροποιημένο πλανήτη χωρίς η ίδια να βυθιστεί σε ατέρμονες συγκρούσεις.
