Την ώρα που η κατ’ επίφαση παγκόσμια προσοχή -δηλαδή της Δύσης…- είναι στραμμένη στη Μέση Ανατολή, στην Ουκρανία, στον Ινδοειρηνικό ή στο… shutdown του κρατικού μηχανισμού στις ΗΠΑ, ο υπόλοιπος κόσμος «ωριμάζει». Κι ως συνήθως, «ωριμάζει» βίαια.
Εξω από τον μικρόκοσμο του δυτικοκεντρισμού, και πολύ μακριά πλέον χρονικά από τον «μονολιθισμό» του μονοπωλισμού και των καταστροφικών ιδεολογημάτων του -της «διάδοσης της δημοκρατίας», της «οικοδόμησης εθνών» (nation building) κ.λπ.- «σιωπηλές» κρίσεις -δημοκρατίας, οικονομίας, κλίματος, ανισοτήτων, μετακίνησης πληθυσμών- και «αόρατοι» φονικοί πόλεμοι μαίνονται εδώ και μερικά χρόνια στο λιγότερο ελκυστικό, για το δυτικό ενδιαφέρον, μέρος του πλανήτη, την Αφρική. Μια νέα γραμμή γεωπολιτικών ανακατατάξεων διαπερνά ήδη την αχανή ήπειρο από την Ερυθρά Θάλασσα ως τον Ατλαντικό. Μια αλυσίδα γεγονότων σχηματίζεται από ανταγωνιστικές δυνάμεις που τροφοδοτούν και ανατροφοδοτούν τοπικές ένοπλες αντιπαραθέσεις για εξουσία και πλούτο, ενώ συνθήκες αστάθειας αφήνονται να διαιωνίζονται καθώς βολεύουν τις επιδιώξεις των «παλαιών» έξωθεν παραγόντων - κι εκείνες ορισμένων νεόκοπων. Την ίδια ώρα, η απουσία αποτελεσματικής διπλωματικής μεσολάβησης, τοπικής ή διεθνούς, αλλά και η παρακμή και η «απόσυρση» των διεθνών οργανισμών που είναι ταγμένοι στην ειρηνική επίλυση διαφορών και διενέξεων έχουν συμπαρασύρει σημαντικό μέρος της μαύρης ηπείρου σε μια δίνη ακήρυχτων εμφυλίων, ανθρωπιστικών καταστροφών, δημοκρατικής οπισθοδρόμησης.
Συγκρούσεις και μετατοπίσεις
Στο Σουδάν ένας άγριος εμφύλιος μαίνεται, καθώς αντίπαλοι στρατηγοί μάχονται για την εξουσία και την πρόσβαση σε πολύτιμους πόρους, μεταξύ των οποίων και ο χρυσός. Η αποδοχή, αργά το βράδυ της περασμένης Πέμπτης, από τους αντάρτες των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF) της κοινής πρότασης ΗΠΑ, Αιγύπτου, Εμιράτων και Σαουδικής Αραβίας για μια ανθρωπιστική εκεχειρία ίσως δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προσωρινή ανάπαυλα στον φονικό εμφύλιο.
Στο Σαχέλ στρατιωτικές χούντες, έχοντας υψώσει αντιδυτικές σημαίες, κυβερνούν ήδη το Μάλι, την Μπουρκίνα Φάσο και τον Νίγηρα, ενώ αναζητούν εναλλακτικά ερείσματα μακριά από τις δυτικές πρωτεύουσες, στην Ασία ή στον Περσικό. Επηρεάζοντας ασταθή κράτη με διάτρητα σύνορα που διαθέτουν όμως σημαντικά αποθέματα πόρων κρίσιμων για την ενεργειακή μετάβαση, οι αφρικανικές κρίσεις και «μετατοπίσεις» αντιπροσωπεύουν κάτι περισσότερο από μια αλληλουχία τοπικών συγκρούσεων. Είναι συμπτώματα μιας βαθύτερης αναταραχής που προαναγγέλλει σοβαρές γεωπολιτικές ανακατατάξεις.
Με τις παλιές, παραδοσιακές συμμαχίες των αφρικανικών εθνών χτισμένες πάνω στη δυτικοκεντρική θεώρηση του κόσμου να ξεφτίζουν και να αποσαθρώνονται, και καθώς νέοι δυναμικοί παίκτες αναδύονται στην παγκόσμια σκηνή, από το Πεκίνο μέχρι το Αμπού Ντάμπι, η Αφρική γίνεται μοιραία η επόμενη μεγάλη αρένα στρατηγικού ανταγωνισμού στον κόσμο. Με μια μικρή υποσημείωση: Ο αγώνας αυτός για πρόσβαση σε πόρους, για επιρροή και για τη διαμόρφωση ενός νέου σταθεροποιητικού στάτους δεν οδηγεί παρά σ’ έναν δρόμο αβεβαιότητας…
Νέος κόσμος…
Η σημερινή αναταραχή στην Αφρική δεν είναι ο απόηχος προηγούμενων πολέμων διά αντιπροσώπων ή συγκρούσεων της μεταψυχροπολεμικής περιόδου. Είναι η πρώτη γραμμή του μετώπου της νέας πολυπολικής εποχής. Καθώς η δυτική επιρροή χάνει τη δυναμική της και συρρικνώνεται μαζί με το σύνολο από το οποίο πηγάζει, μια άλλη μορφή ανταγωνισμού για στρατηγικά ερείσματα έρχεται να καλύψει τον κενό χώρο. Είναι σαφώς λιγότερο ιδεολογική και περισσότερο συναλλακτική. Δεν έχει ως προμετωπίδα ιδεολογικά δόγματα, αλλά ξεκάθαρους πρακτικούς στόχους: πρόσβαση σε λιμάνια, ενεργειακούς αγωγούς, εμπορικές οδούς, χρυσωρυχεία, πετρέλαιο, κρίσιμα ορυκτά και, φυσικά, συμβάσεις στρατιωτικών εξοπλισμών. Το αποτέλεσμα όλης αυτής της «ανάδευσης» κάνει την Υποσαχάρια Αφρική ακόμη μια γεωστρατηγική σκακιέρα τοπικού αλλά και παγκόσμιου ενδιαφέροντος, όπου οι παίκτες έχουν πολλαπλασιαστεί, οι κανόνες έχουν γίνει δυσδιάκριτοι και η εδαφική κυριαρχία αποτελεί αντικείμενο «παζαρέματος» σε πραγματικό χρόνο…
Πουθενά αλλού δεν είναι πιο ορατός ο μετασχηματισμός της αφρικανικής περιφερειακής τάξης από ό,τι στη ζώνη που εκτείνεται από το σπαρασσόμενο από τον πόλεμο Νταρφούρ του Σουδάν μέχρι την πρωτεύουσα του Μάλι, το Μπαμάκο, η οποία συνταράσσεται τα τελευταία χρόνια από πραξικοπήματα. Η κεντρική εξουσία εδώ έχει αποδυναμωθεί. Υπάρχει άπλετος χώρος για στρατηγούς, πολέμαρχους και ξένους «προστάτες», των οποίων οι φιλοδοξίες συχνά επικαλύπτονται ή αλληλοσυγκρούονται. Μπορεί ο πόλεμος στο Σουδάν, τα πραξικοπήματα στο Μάλι υπό την απειλητική σκιά των τζιχαντιστών, η αστάθεια στον Νίγηρα μετά το πραξικόπημα του 2023 να φαντάζουν ως τοπικά, μεμονωμένα γεγονότα, όμως μοιράζονται τα ίδια κοινά γνωρίσματα: επάνοδο του στρατού ως πόλου πολιτικής και κυβερνητικής εξουσίας, σχετικοποίηση της έννοιας της εδαφικής κυριαρχίας, εμφάνιση νέων τοπικών συμμαχιών που υιοθετούν τη λογική της επιβολής έναντι της λαϊκής βούλησης. Σε συνδυασμό όλα αυτά σηματοδοτούν την άνοδο ενός «τόξου αστάθειας» που θα μπορούσε να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της Αφρικής στην παγκόσμια τάξη.
Σουδάν: Αιματηρός κατακερματισμός
Η εμφύλια αιματοχυσία κατακερμάτισε το ευάλωτο Σουδάν ενώ προσπαθούσε να βρει τον δρόμο του προς τη δημοκρατία μετά το τέλος του καθεστώτος Μπασίρ, το 2019, και τη σύσταση μιας «μεικτής» κυβέρνησης πολιτικών-στρατιωτικών. Ήταν ένα ελπιδοφόρο αλλά βραχύβιο εγχείρημα. Η πορεία του ανακόπηκε απότομα από τον στρατηγό Αμπντέλ Φατάχ αλ Μπουρχάν με πραξικόπημα το 2021. Ο τελευταίος αυτοπαρουσιάζεται σήμερα ως ο νόμιμος εκπρόσωπος της σουδανικής κυβέρνησης και αρχηγός του τακτικού στρατού, ελέγχοντας όμως μόνο το ανατολικό και το βόρειο τμήμα της χώρας, με έδρα το Πορτ Σουδάν.
Οι Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις (SAF) υπό τον Αλ Μπουρχάν έχουν την υποστήριξη της Αιγύπτου και της Ερυθραίας, οι κυβερνήσεις των οποίων προτάσσουν ως απόλυτη προτεραιότητα την προάσπιση της σουδανικής εθνικής κυριαρχίας ως προϋπόθεση περιφερειακής ασφάλειας. Οι αντίπαλοί του, οι αντάρτες των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF), με επικεφαλής τον Μοχάμεντ Χαμντάν Νταγκάλο, γνωστό ως «Χεμέντι», κυριαρχούν στο Δυτικό Σουδάν και τμήματα του Χαρτούμ. Ελέγχουν μεγάλο μέρος της παραγωγής και της διακίνησης χρυσού και τις άτυπες διασυνοριακές εμπορικές οδούς. Οι RSF σχηματίστηκαν το 2013 από τη διαβόητη πολιτοφυλακή Janjaweed που πολέμησε σκληρά τους αντάρτες στο Νταρφούρ και κατηγορήθηκε για γενοκτονία και εθνοκάθαρση εναντίον του μη αραβικού πληθυσμού της περιοχής. Από τότε ο στρατηγός Νταγκάλο έχει δημιουργήσει μια ισχυρή δύναμη με μάχιμες αποστολές στις συγκρούσεις στην Υεμένη και στη Λιβύη.
Ο SAF και ο Μπουρχάν κατηγορούν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ότι υποστηρίζουν υπογείως τις RSF, αλλά η κυβέρνηση του Αμπού Ντάμπι αρνείται κατηγορηματικά κάθε ανάμειξη. Οι αναλυτές θεωρούν ότι πιθανή υποστήριξη των RSF από τα Εμιράτα θα είχε έναν βασικό σκοπό: να μπει το Αμπού Ντάμπι «σφήνα» στην επέκταση της επιρροής της Τουρκίας και του Κατάρ στο Σαχέλ. Δευτερευόντως, η επιδίωξη θα ήταν η αύξηση της επιρροής των ΗΑΕ σε «κρίσιμες» χώρες της περιοχής, όπως το Τσαντ και η Λιβύη. Ο Μπουρχάν κατηγορεί, επίσης, τον ισχυρό άνδρα της Ανατολικής Λιβύης, τον στρατηγό Χαλίφα Χάφταρ, ότι υποστηρίζει τις RSF βοηθώντας τους μαχητές τους να περάσουν όπλα στο Σουδάν, αλλά και στέλνοντας δικούς του μαχητές για να ενισχύσουν εκείνους των RSF. Υπενθυμίζεται ότι στις αρχές Ιουνίου οι RSF πέτυχαν μια σημαντική νίκη, θέτοντας υπό τον έλεγχό τους την εδαφική ζώνη κατά μήκος των συνόρων του Σουδάν με τη Λιβύη και την Αίγυπτο. Ακολούθησε η κατάληψη του Ελ Φασέρ στα τέλη Οκτωβρίου, που σημαίνει ότι οι RSF ελέγχουν πλέον σχεδόν όλο το Νταρφούρ και μεγάλο μέρος του γειτονικού Κορντοφάν.
Οταν οι Σουδανοί στρατηγοί έστρεφαν τα όπλα ο ένας εναντίον του άλλου τον Απρίλιο του 2023, λίγοι φαντάζονταν πως η χώρα τους θα διαλυόταν σε φέουδα, καθένα προσδεμένο σε μια διαφορετική ξένη σανίδα σωτηρίας, και πως η «μονομαχία» αυτή θα αναδιαμόρφωνε τον γεωπολιτικό χάρτη της Βορειοανατολικής Αφρικής. Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι ο πρόσφατος σχηματισμός «εξόριστης» κυβέρνησης από τις RSF πιθανόν θα οδηγήσει το Σουδάν σε δεύτερη εδαφική διάσπαση μετά από εκείνη του 2011, όταν το Νότιο Σουδάν αποσχίστηκε «παίρνοντας» μαζί του τα περισσότερα από τα πετρελαϊκά αποθέματα. Όμως δεν είναι μόνο αυτό. Από τα ερείπια του βομβαρδισμένου Χαρτούμ και το αιματοκυλισμένο Νταρφούρ ξεκινά μια ευρύτερη διαμάχη που εκτείνεται πολύ πιο πέρα από τα σύνορα του Σουδάν…
Ο παράγοντας-κλειδί
Για ορισμένους αναλυτές, αυτό που άλλοι συνάδελφοί τους θεωρούν ως «μεγαλειώδη» ήττα της γαλλικής νεοαποικιοκρατίας στο Σαχέλ, δηλαδή την απόσυρση των γαλλικών δυνάμεων από το Μάλι το 2022 ύστερα από τη δεκαετή μάχιμη παρουσία τους εκεί, δεν είναι παρά η αιτία του κακού σήμερα. Εκτιμούν πως οι πρόσφατες απειλές του Τραμπ ότι θα επέμβει στη Νιγηρία υπό το πρόσχημα της «καταπίεσης» του χριστιανικού πληθυσμού από τη μουσουλμανική -σχετική- πλειοψηφία μαρτυρούν μια απίστευτη στρατηγική μυωπία, δεδομένης της χαοτικής κατάστασης που επικρατεί λίγο βορειότερα, στο Μάλι.
Η χούντα του Μπαμάκο, που «έδιωξε» τους Γάλλους, δείχνει τώρα ανίκανη να καταπολεμήσει την ισλαμιστική ένοπλη εξέγερση. Η Τζαμάατ Νουσράτ αλ-Ισλάμ, ένας τζιχαντιστικός συνασπισμός που συνδέεται με την Αλ Κάιντα, έχει ουσιαστικά πολιορκήσει τη μαλινέζικη πρωτεύουσα, στήνοντας ενέδρες σε κομβόι βυτιοφόρων καυσίμων και αποκόπτοντας τις οδούς ανεφοδιασμού. Τεράστιες ουρές σχηματίζονται έξω από τα βενζινάδικα. Τα σχολεία έχουν κλείσει. Οι δυτικές πρεσβείες παροτρύνουν τους υπηκόους τους να φύγουν. Οι ισλαμιστές μαχητές έχουν να επιδείξουν ικανότητες που τρομάζουν στη χρήση και στον χειρισμό των σύγχρονων οπλικών μέσων χαμηλού κόστους, διεξάγοντας συντονισμένες επιχειρήσεις με drones σε ακτίνα εκατοντάδων χιλιομέτρων. Όπως προειδοποιεί από τις σελίδες του Foreign Policy ο Μπόμπι Γκος, αναλυτής αρθρογράφος του Time Magazine και του Bloomberg, η πτώση του Μάλι στα χέρια των τζιχαντιστών θα προκαλέσει «μεταστάσεις» σε όλο το Σαχέλ - με την Μπουρκίνα Φάσο να είναι πιθανώς το επόμενο θύμα-, οι ευρύτερες επιπτώσεις των οποίων είναι αδύνατο να προβλεφθούν αυτή τη στιγμή. Είναι σημαντικό ότι και ο ίδιος αναγνωρίζει ως έναν από τους λόγους της αποτυχίας της Γαλλίας στο Μάλι την αποικιοκρατική υπεροψία της. «Οι γαλλικές αποτυχίες στρατηγικής επιδεινώθηκαν από κάτι πιο ύπουλο» γράφει. «Την ασφυκτική κληρονομιά της αποικιοκρατίας. Η αντίληψη υπεροχής της Γαλλίας, βασισμένης στο αποικιοκρατικό παρελθόν και στον ισχυρό στρατό της, επηρέασε τις λαϊκές προσδοκίες. Πολλοί Μαλινέζοι δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν πώς μια πρώην αποικιοκρατική δύναμη ήταν ανίκανη να νικήσει τις τοπικές ένοπλες ομάδες. Αυτή η γνωστική ασυμφωνία τροφοδότησε θεωρίες συνωμοσίας και αντιγαλλικά αισθήματα, τα οποία η στρατιωτική χούντα εκμεταλλεύτηκε επιδέξια μετά την κατάληψη της εξουσίας το 2020».
Οι συγκρούσεις και η αναταραχή στο Σαχέλ είναι πολύ σημαντικά για να αγνοηθούν ή να υποτιμηθούν. Η περιοχή αντιπροσωπεύει τρία «θέατρα» στρατηγικού ενδιαφέροντος: τον διάδρομο της Ερυθράς Θάλασσας που συνδέει τα κράτη του Περσικού με το Κέρας της Αφρικής, το κεντρικό Σαχέλ με τις τρεις σημαντικές χώρες Τσαντ, Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, Νίγηρα και, φυσικά, τα κρίσιμης σημασίας δίκτυα διακίνησης χρυσού και πετρελαίου και ελέγχου των μεταναστευτικών οδών. Είναι ξεκάθαρο πως οι τοπικοί πόλεμοι δεν αφορούν φυλετικές, εθνοτικές ή θρησκευτικές αντιπαλότητες. Συνυφαίνονται με τις κλιμακούμενες παγκόσμιες αντιπαλότητες για πρώτες ύλες, ενέργεια, ασφάλεια.
Καίριο ερώτημα
Για ορισμένους, οι συγκρούσεις και ο κατακερματισμός του τοπικού ισοζυγίου ισχύος καταδεικνύουν τη μετατόπιση της Αφρικής από την ιδεολογική στη συναλλακτική γεωπολιτική. Η επιρροή των ξένων «ενδιαφερομένων» έχει να κάνει πλέον με κρίσιμα ορυκτά, ενεργειακούς πόρους, εφοδιαστικά κέντρα, εξοπλιστικές συμβάσεις, όχι με ιδεολογικά δόγματα. Το καίριο ερώτημα για τις προοπτικές της Υποσαχάριας Αφρικής στην παγκόσμια σκακιέρα απομένει να απαντηθεί: Δεδομένης της επικράτησης του πολυπολισμού και της έξαρσης του γεωπολιτικού ανταγωνισμού που αυτή συνεπάγεται, θα μπορούσε η περιοχή να καταλήξει να γίνει ένα θερμό μέτωπο νεοψυχροπολεμικής αντιπαλότητας, παρόμοιο με εκείνο της Νοτιοανατολικής Ασίας στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου τη δεκαετία του 1960; Πόσο μάλλον όταν το Σαχέλ και το Κέρας της Αφρικής αντιμετωπίζουν ήδη τις ασφυκτικές πιέσεις της κλιματικής κρίσης με ερημοποίηση, μείωση της καλλιεργήσιμης γης και έκρηξη των μεταναστευτικών ροών, ενώ συγκρούσεις για τους υδάτινους πόρους και τα δικαιώματα βόσκησης, όπως στο Νταρφούρ ή στη Βόρεια Νιγηρία (κτηνοτρόφοι Φουλάνι εναντίον αγροτών), θα μπορούσαν να γενικευτούν;
Πιθανόν «ναι», συμπεραίνουν οι τρέχουσες αναλύσεις, αλλά με μια σημαντική διαφορά. Σε αντίθεση με τη Νοτιοανατολική Ασία της δεκαετίας του 1960, η σημερινή Αφρική δεν είναι -ακόμα- ένα ενιαίο μέτωπο, τύπου Ψυχρού Πολέμου. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι η επιρροή των δρώντων παραγόντων δεν έχει συνοχή ή κεντρικό σχεδιασμό. Από την άλλη, στο διπλωματικό πεδίο, η Αφρικανική Ένωση παραμένει ενεργή και ικανή να θέσει πλαίσιο και κανόνες, ενώ και άλλοι περιφερειακοί οργανισμοί παρέχουν διαμεσολαβητική ικανότητα.
Το κυριότερο, όμως, είναι άλλο: η αυξανόμενη αυτοπεποίθηση μεταξύ των αφρικανικών κυβερνήσεων για τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν σ’ έναν πολυπολικό κόσμο. Τα αφρικανικά έθνη δεν είναι πια παθητικά πιόνια στα χέρια των «γκραν μετρ» του γεωπολιτικού σκακιού. Ο κόσμος έχει προχωρήσει πολύ από την εποχή της αποικιοκρατίας. Σαφώς οι Αφρικανοί θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν προς όφελός τους τη «φαγωμάρα» μεταξύ των μεγάλων «σκακιστών».
