Γίνονται τόσο πολλά τελευταία στο τεχνο-σύμπαν, κέντρο του οποίου είναι το Διαδίκτυο ως μέσο και ως πλουτοπαραγωγική πηγή, που είναι πολύ δύσκολο να παρακολουθήσει κάποιος τις εξελισσόμενες καταστάσεις στις πραγματικές διαστάσεις τους και να αντιληφθεί τις επιπτώσεις τους άμεσα, πόσο μάλλον τις μελλοντικές, ακόμη κι αν είναι «σχετικός» με τον χώρο.
Η δυσκολία βρίσκεται όχι τόσο στην κατανόηση των εξελίξεων, καθώς τα πεδία δυνητικής εφαρμογής προχωρημένων τεχνολογιών της εποχής, όπως είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.), διαρκώς διευρύνονται, όσο στη συνειδητοποίηση της σημασίας της αλληλεπίδρασης σε επίπεδο χρήσης και πολύ περισσότερο σε επίπεδο ανάπτυξης αυτών των τεχνολογιών. Δηλαδή, ενώ λίγο πολύ οι περισσότεροι είμαστε σε θέση να καταλάβουμε την αλλαγή του τοπίου σε περισσότερο ή λιγότερο γνωστούς τομείς εφαρμογών της Τ.Ν., όπως είναι, π.χ., η ιατρική διάγνωση ή οι μετεωρολογικές προβλέψεις, είναι δύσκολο να διακρίνουμε τους τρόπους με τους οποίους η κούρσα ανάπτυξης της Τ.Ν. δημιουργεί από μόνη της μια «αυτόνομη» δυναμική ραγδαία μεταβαλλόμενων όρων και συνθηκών. Σε μεγάλο βαθμό αυτές οι μεταβλητές έχουν να κάνουν με τον εμπορικό ανταγωνισμό, την πρόσβαση σε τεχνογνωσία, τη γεωπολιτική, τον πολιτισμικό και αξιακό χάρτη και, βεβαίως, τον διαγκωνισμό για την πρωτοκαθεδρία στα μοντέλα κοινωνικοοικονομικής οργάνωσης, αλλά όχι από ιδεολογική σκοπιά. Διότι τα μοντέλα αυτά δεν είναι πια δομημένα πάνω σε ιδεολογικά θεμέλια και σε αντιδιαμετρικά αντίθετα εγχειρίδια «χρήσης» του παραγόμενου πλούτου, αλλά σε διαχειριστικές λογικές που ιδεολογικοποιούνται και εργαλειοποιούνται για να χρησιμοποιηθούν ως αφηγήσεις υπεροχής στον λυσσαλέο ανταγωνισμό που μαίνεται στον σημερινό πολυπολικό -και χαοτικό- κόσμο.
Ανταγωνισμός με ιδεολογικό προσωπείο
Για παράδειγμα, η μόνιμη αμερικανική επωδός για την «ανωτερότητα» της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και της οικονομίας της αγοράς, που οδηγούν την καινοτομία και ωθούν τα πράγματα πάντα μπροστά, είναι μια αφήγηση για την υπεροχή του φιλελεύθερου καπιταλισμού και τον θρίαμβο των ατομικών προθέσεων που ευδοκιμούν σε ανοιχτές, πλουραλιστικές κοινωνίες, φύσει και θέσει αντίθετες με τα συστήματα κρατικού συγκεντρωτισμού και κυβερνητικά εκπορευόμενου οικονομικού εθνοκεντρισμού.
Απ’ την άλλη, η «μονωδία» του κινεζικού συγκεντρωτικού μοντέλου που κινεί τα νήματα μπρος και πίσω από μια κυβερνητικά ελεγχόμενη ελεύθερη οικονομία -αυτό που έχει πια κατοχυρωθεί να αποκαλείται «κρατικός καπιταλισμός»-, η οποία διανύει φάση άνθησης χάρη στην έκρηξη του εξαγωγικού εμπορίου, είναι επίσης μια αφήγηση υπεροχής ενός εναλλακτικού μοντέλου πυραμιδικής οργάνωσης που υπόσχεται λειτουργική αποτελεσματικότητα. Και μάλιστα διατίθεται προς «εξαγωγή», ειδικά προς το αναπτυσσόμενο και λιγότερο ανεπτυγμένο μέρος της υφηλίου. Το κινεζικό μοντέλο είναι πετυχημένο στην πράξη, διαμηνύει το Πεκίνο, και μπορεί να μεταλαμπαδευτεί σε κοινωνίες με διαφορετικά ήθη, κουλτούρα και πολιτική οργάνωση. Σε κάθε περίπτωση, η Δύση δεν έχει το μονοπώλιο στα μοντέλα οικονομικής ανάπτυξης και οργάνωσης. Κάπως έτσι ο ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας δημιουργεί την εντύπωση ότι είναι ιδεολογικός, πως περιστρέφεται γύρω από τη διαπάλη δύο διαφορετικών κοσμοθεωριών, με αποτέλεσμα να αλλοιώνεται η εικόνα της πραγματικής αιτίας. Διότι κάθε άλλο παρά ιδεολογικός είναι αυτός ο ανταγωνισμός. Στην ουσία είναι η φοβική αντίδραση της Αμερικής στην οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική άνοδο της Κίνας, που εκ των πραγμάτων μεταβάλλει την ισορροπία στο παγκόσμιο ισοζύγιο ισχύος. Είναι μια νομοτελειακή εξέλιξη αρκετά οικεία σε όλες τις περιόδους της ανθρώπινης Ιστορίας. Μια μεγάλη παγκόσμια δύναμη παρακμάζει και τη θέση της παίρνει μια άλλη αναδυόμενη. Μόνο που τα πράγματα είναι πιο σύνθετα απ’ όσο φαινομενικά δείχνουν.
«Στεγανά» στρατόπεδα
Στον παλιό, διπολικό κόσμο του Ψυχρού Πολέμου, όταν ο ανταγωνισμός Δύσης-Ανατολής επικεντρωνόταν στην ιδεολογική σύγκρουση καπιταλισμού-σοσιαλισμού και όχι στο ποια πλευρά θα κυριαρχήσει στις παγκόσμιες αγορές και θα έχει τη μερίδα του λέοντος στην κοσμογονία της ενεργειακής μετάβασης, ο τεχνολογικός ανταγωνισμός εξαντλούνταν στην πυρηνική ενέργεια, στη διαστημική εξερεύνηση και στο στρατιωτικό πλέγμα. Ήταν τρεις κρίσιμοι τομείς που καθόριζαν ποια πλευρά θα μπορούσε να υπερισχύσει σε μια ενδεχόμενη μεταξύ τους σύγκρουση, αλλά και ποια θα περιβάλλεται με το ισχυρότερο γόητρο, προσφέροντας στον εκτός ανεπτυγμένου Βορρά κόσμο το ελκυστικότερο μοντέλο κοινωνικοοικονομικής οργάνωσης. Σ’ εκείνον τον παλιό κόσμο η ατομική, η διαστημική και η στρατιωτική τεχνολογία απορροφούσαν όλο το απόθεμα ερευνητικής «ενέργειας» και πόρων επιστημονικής γνώσης που κατανάλωνε η τεχνολογική αντιπαλότητα ΗΠΑ-Σοβιετικής Ένωσης. Φυσικά, τα συγκρουόμενα στρατόπεδα ήταν «στεγανά», δηλαδή οι τεχνολογίες και η τεχνογνωσία αναπτύσσονταν αποκλειστικά με ιδίους πόρους, υπό μυστικότητα και απομόνωση, εντός αυστηρά φυλασσόμενων συνόρων και οποιαδήποτε «διαρροή» κρίσιμης γνώσης ή υλικού προς την αντίπαλη πλευρά αντιμετωπιζόταν ως θανάσιμο κατασκοπικό έγκλημα.
Αλλά αυτά συνέβαιναν τότε... Στον σημερινό πολυπολικό κόσμο του άγριου ανταγωνισμού για κυριαρχία σε μαζικά εκμεταλλεύσιμες τεχνολογίες η γνώση που έχει συγκεντρώσει η μία ή η άλλη πλευρά, τα επιτεύγματά της και το επίπεδο της καινοτομίας που έχει πετύχει είναι σε κάθε περίπτωση αποτέλεσμα «ώσμωσης», δηλαδή προέρχονται από τη συμβιωτική -κυρίως εμπορική- σχέση των ανταγωνιστών και από την αξιοποίηση πόρων που στην πλειονότητά τους είναι εμπορικά διαθέσιμοι και δημόσια προσβάσιμοι. Σε πολύ μεγάλο βαθμό αυτό αφορά την ιδιαίτερη σχέση Κίνας-ΗΠΑ, που ως συμβιωτική έχει τις απαρχές της στη δεκαετία του 1970 και ως ανταγωνιστική στη δεκαετία του 1990. Τότε η Ουάσιγκτον άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι αυτή η ιδιαίτερη σχέση μπορεί να είναι επιζήμια για τα συμφέροντά της και το γόητρό της.
Κάπως έτσι, μ’ αυτά και μ’ αυτά, φτάσαμε στο τελευταίο «δράμα» που έζησε το αμερικανικό τεχνο-σύμπαν την περασμένη εβδομάδα -μαζί και η Wall Street-, όταν ακόμη μία «φθηνή κινεζιά», η εφαρμογή DeepSeek, που εμφανίστηκε ξαφνικά μόλις πρόπερσι, από το πουθενά έκανε άνω κάτω τη Silicon Valley και βύθισε στα τάρταρα τη μετοχή της Nvidia, της εταιρείας που κατασκευάζει τους επεξεργαστές για την εκμάθηση μοντέλων Τ.Ν., εξανεμίζοντας σχεδόν 600 δισ. δολάρια κεφαλαιακής αξίας της! Ήταν η μεγαλύτερη ημερήσια απώλεια για μια εταιρεία στην ιστορία της Wall Street. Τα πράγματα είναι σχετικά απλά, γι’ αυτό προκάλεσαν τρόμο στους Αμερικανούς: Ένα πολύ φθηνότερο μοντέλο Τ.Ν., βασισμένο σε παλαιότερους επεξεργαστές για την εκμάθηση των αλγόριθμων, επίσης της Nvidia, μπορεί να έχει την ίδια αποτελεσματικότητα με αυτό του πρωτοπόρου και μοναδικού μέχρι πρότινος ChatGPT. Με απλά λόγια, μια πολύ φθηνότερη Τ.Ν. κινεζικής «κατασκευής» θα μπορούσε (;) να εκτοπίσει την υπερτιμημένη αμερικανική και μαζί της να γκρεμίσει τα τείχη της πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ στην κούρσα για την κατάκτηση της τεχνολογικής υπεροχής.
Συρρικνώνοντας το κόστος
Η εφαρμογή DeepSeek, που είναι η «πύλη» για το κινεζικό νεοφυές μοντέλο Τ.Ν., έσπασε τα ρεκόρ καταφορτώσεων στο Apple Store την περασμένη εβδομάδα, εντυπωσιάζοντας τους επενδυτές και προκαλώντας κάποιες ελαφρές «προσεισμικές» δονήσεις στη Wall Street. Η τελευταία έκδοσή της ανέβηκε στις 20 Ιανουαρίου, προσελκύοντας την προσοχή των ειδικών της Τ.Ν. προτού γίνει θέμα σε ολόκληρη την τεχνο-κοινότητα και αργότερα στον κόσμο. Αυτό που κάνει την DeepSeek ξεχωριστή, τουλάχιστον σε σχέση με την οικονομική διάστασή της, είναι ότι αναπτύχθηκε και έφτασε σε επίπεδο εφάμιλλο των ανταγωνιστών της, κοστίζοντας ελάχιστα συγκρινόμενη με τα κορυφαία μοντέλα Τ.Ν., όπως το GPT-4 της OpenAI, επειδή χρησιμοποιεί λιγότερο εξελιγμένους μικροεπεξεργαστές στην εκμάθηση των αλγόριθμών της. Σύμφωνα με την κινεζική εταιρεία, η ανάπτυξη και η εκπαίδευση του μοντέλου κόστισε μόλις 6 εκατ. δολάρια έναντι των 100 εκατ. δολαρίων που το αφεντικό της OpenAI Σαμ Όλτμαν λέει ότι κόστισε το GPT-4. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, ο ιδρυτής της DeepSeek Λιάνγκ Ουενφένγκ φέρεται ότι δημιούργησε ένα απόθεμα επεξεργαστών Α100 της Nvidia, των οποίων η εξαγωγή στην Κίνα απαγορεύτηκε από την κυβέρνηση Μπάιντεν τον Σεπτέμβριο του 2022. Ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι αυτό το απόθεμα, το οποίο υπολογίζουν σε περίπου 50.000 τσιπ, τον βοήθησε να αναπτύξει ένα τόσο ισχυρό μοντέλο, συνδυάζοντάς τα με φθηνότερους και λιγότερο εξελιγμένους μικροεπεξεργαστές.
Οι ίδιες πηγές ισχυρίζονται ότι το DeepSeek είναι εξίσου ισχυρό με το μοντέλο O1 της OpenAI, που κυκλοφόρησε στα τέλη του περασμένου έτους, σε εργασίες μαθηματικών και κωδικοποίησης. Το DeepSeek, όπως το Ο1, είναι κι αυτό ένα μοντέλο «συλλογισμού», δηλαδή παράγει αποκρίσεις σταδιακά, σε μια επεξεργασία που προσομοιώνει τον τρόπο που ο ανθρώπινος εγκέφαλος συλλογίζεται για την επίλυση προβλημάτων ή την ανάπτυξη και την τεκμηρίωση πρωτότυπων ιδεών. Χρησιμοποιεί λιγότερη μνήμη από τα ανταγωνιστικά μοντέλα, μειώνοντας έτσι και το κόστος εκτέλεσης των εργασιών που του ανατίθενται.
Ειδικοί που έλεγξαν το κινεζικό μοντέλο είπαν ότι οι δημιουργοί του έχουν αξιοποιήσει εντυπωσιακά προηγμένες τεχνικές «συμπερασματοποίησης», παρακάμπτοντας πιο τυπικές διαδικασίες επεξεργασίας και εγκαινιάζοντας έτσι μια νέα και μοναδική προσέγγιση στα μοντέλα Τ.Ν. Θεωρούν, ωστόσο, ότι η μεγάλη πρόκληση τόσο για τους Κινέζους όσο και για τους Αμερικανούς για την επόμενη φάση δεν είναι τόσο το hardware, όσο η εύρεση εξειδικευμένων ειδικών προγραμματισμού οι οποίοι είναι σήμερα λίγοι και δυσεύρετοι, όπως περίπου τα μέλη των… ειδικών δυνάμεων.
Δεν θέλουν να είναι «ακόλουθοι»
Ενα σημείο που δεν ξέφυγε της προσοχής των ειδικών ήταν πώς συμπεριφέρονται οι αλγόριθμοι της DeepSeek σε αδιάκριτες ερωτήσεις που αφορούν ζητήματα ταμπού για το Πεκίνο. Όπως πολλά άλλα κινεζικά μοντέλα Τ.Ν., το DeepSeek είναι επίσης εκπαιδευμένο για να αποφεύγει πολιτικά ευαίσθητες ερωτήσεις. Όταν δημοσιογράφοι του BBC ρώτησαν την εφαρμογή «τι συνέβη στην πλατεία Τιενανμέν στις 4 Ιουνίου 1989;», ο αλγόριθμος τους αποκρίθηκε «ευγενικά»: «Λυπάμαι, δεν μπορώ να απαντήσω σε αυτήν την ερώτηση. Είμαι βοηθός Τεχνητής Νοημοσύνης που έχει σχεδιαστεί για να παρέχει χρήσιμες και αβλαβείς απαντήσεις»... Αυτό είναι κάπως καθησυχαστικό για τις αμερικανικές εταιρείες που θεωρούν ότι είναι απίθανο τέτοια «προκατειλημμένα» μοντέλα να γίνουν δημοφιλή εκτός Κίνας, πόσο μάλλον να κατακτήσουν την αναδυόμενη αγορά της Τ.Ν. Ίσως δεν έχουν άδικο, αλλά η «αποκέντρωση» που σηματοδοτεί η επιτυχία του κινεζικού μοντέλου είναι επίσης μια πρόκληση.
Το κινεζικό εγχείρημα έχει ήδη συνεπάρει άλλους αναδυόμενους παίκτες. Ενδεικτικά, ο υπουργός Πληροφορικής της Ινδίας Ασουινί Βαϊσνάου επαίνεσε την DeepSeek για τη χαμηλού κόστους προσέγγισή της στην ανάπτυξη μοντέλων Τ.Ν., παρομοιάζοντάς την με τις επίσης χαμηλού κόστους προσέγγιση της δικής του κυβέρνησης στην προσπάθειά της να δημιουργήσει ένα «τοπικό» μοντέλο. Η σχετική δήλωση του υπουργού, που έγινε την Πέμπτη σε εκδήλωση στο ανατολικό κρατίδιο Οντίσα, ήταν η έμμεση απάντηση της ινδικής κυβέρνησης στον Σαμ Όλτμαν της OpenAI, όταν στη διάρκεια επίσκεψής του στην Ινδία πέρυσι αμφισβήτησε την ικανότητα της χώρας να αναπτύξει ένα υπολογίσιμο μοντέλο Τ.Ν. με προϋπολογισμό έως 10 εκατ. δολαρίων. Εν ολίγοις, εκτός από μοντέλο Τ.Ν., το κινεζικό DeepSeek είναι και ένα μοντέλο συρρίκνωσης του κόστους ανάπτυξης της Τ.Ν., κι αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό για την ώρα.
Η DeepSeek ιδρύθηκε μόλις τον Δεκέμβριο του 2023 από τον Λιάνγκ, για τον οποίο λίγα είναι γνωστά μέχρι στιγμής, πλην του ότι αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Ζεγιάνγκ με πτυχία στη Μηχανική Ηλεκτρονικών Πληροφοριών και στην Επιστήμη των Υπολογιστών. Πρόσφατα εθεάθη σε ένα event που διοργάνωσε ο Κινέζος πρωθυπουργός Λι Κιάνγκ, γεγονός που μαρτυρά είτε τους δεσμούς του με την κυβέρνηση είτε την εξέχουσα θέση της εταιρείας του στον τεχνολογικό κλάδο. Επίσης, σε αντίθεση με πολλούς Αμερικανούς επιχειρηματίες της Τ.Ν., ο Λιάνγκ έχει υπόβαθρο και στα οικονομικά. Είναι διευθύνων σύμβουλος ενός hedge fund που ονομάζεται High-Flyer και χρησιμοποιεί μοντέλα Τ.Ν. για να αναλύει οικονομικά δεδομένα και να κάνει επενδύσεις. Το 2019 η High-Flyer έγινε το πρώτο hedge fund στην Κίνα που συγκέντρωσε πάνω από 100 δισ. γιουάν. Σε μια σπάνια συνέντευξή του πέρυσι ο Λιάνγκ είχε πει είπε ότι ο τομέας της Τ.Ν. στην Κίνα «δεν μπορεί να μείνει για πάντα ένας ακόλουθος» των Αμερικανών. Και συνέχισε: «Συχνά λέμε ότι υπάρχει ένα χάσμα ενός ή δύο ετών μεταξύ της κινεζικής και της αμερικανικής Τ.Ν., αλλά το πραγματικό χάσμα είναι μεταξύ πρωτοτυπίας και μίμησης. Αν αυτό δεν αλλάξει, η Κίνα θα μείνει για πάντα ένας ακόλουθος». Προφανώς κάτι τέτοιες δηλώσεις έβαλαν τον Τραμπ «στην πρίζα» και έστειλε μήνυμα στη Silicon Valley ότι οι αμερικανικές εταιρείες πρέπει να επικεντρωθούν στον «ανταγωνισμό για να κερδίσουν» και πως η απρόσμενη επιτυχία του DeepSeek είναι μια «κλήση αφύπνισης»...
