Το πρωτοσέλιδο της πορτογαλικής εφημερίδας «Publico» στο εορταστικό της τεύχος για τη συμπλήρωση των 23 χρόνων της έκδοσης της ήταν «Πορτογαλία, μια χώρα που αργοπεθαίνει». Την «Publico», δε θα τη χαρακτήριζε κανείς ούτε αριστερή ούτε επιρρεπή σε δραματικούς τίτλους. Στο πολιτικό κέντρο τοποθετεί τον εαυτό της, η κριτική που ασκεί στην κυβέρνηση Κοέλιο και στη μνημονιακή της πολιτική είναι μάλλον… τεχνοκρατική.
Ωστόσο, δεν έχει μείνει πλέον κανείς στην Πορτογαλία που να μη βλέπει τα σημάδια της κρίσης και τις βαριές επιπτώσεις από το… "φάρμακο" για την αντιμετώπιση της κρίσης.
Ακόμη και οι αιώνιοι ψηφοφόροι της Δεξιάς στην Πορτογαλία, η συντριπτική πλειοψηφία των συνταξιούχων, που μέχρι πρόσφατα δεν είχαν βγει ποτέ να διαδηλώσουν για τίποτε, ούτε στα χρόνια της δικτατορίας, ούτε στα χρόνια της δημοκρατίας, τώρα κατεβαίνουν στο δρόμο, θέλουν να δώσουν τη μάχη για τα εγγόνια τους ή για αυτά που δεν θα αποκτήσουν ποτέ.
Για αυτά τα εγγόνια που εγκαταλείπουν με ιλιγγιώδη ρυθμό τη χώρα, που αναζητούν την τύχη τους και προσφέρουν τις ικανότητες, τις γνώσεις και την εργατική τους δύναμη κυρίως στην Αγκόλα, τη Μοζαμβίκη και τη Βραζιλία, στις πάλαι ποτέ αποικίες της πάλαι ποτέ κραταιάς Πορτογαλίας. Γι' αυτά τα εγγόνια που μαθαίνουν τη λέξη «μέλλον» όχι μόνο στα γερμανικά, αλλά στα ρώσικα, στα κινέζικα, στα αραβικά –γεμίζοντας τα φροντιστήρια ξένων γλωσσών και ελπίζοντας να φτιάξουν τη ζωή τους στις χώρες που πιστεύουν ότι έχουν οικονομικό μέλλον.
Σύμφωνα με το επετειακό δημοσίευμα της «Publico», την τελευταία τριετία εγκατέλειψαν την Πορτογαλία των 10 εκατομμυρίων κατοίκων 300 με 400 χιλιάδες άνθρωποι. Επιπλέον το 2012 είδαν το πορτογαλικό φως 90.000 μωρά, ενώ έφυγαν από τη ζωή 107.000 άνθρωποι. Το δημογραφικό πρόβλημα έχει οξυνθεί εντυπωσιακά στα χρόνια της κρίσης: τα στοιχεία του 2012 ήταν θλιβερό ρεκόρ στη μεταπολεμική Πορτογαλία.
Το τέλος του «ήσυχου» λαού
Ο φόβος των νέων Πορτογάλων να κάνουν παιδιά μέσα σ' αυτή την κρίση είναι η μία, η θλιβερή πλευρά του νομίσματος. Υπάρχει και μια άλλη, ελπιδοφόρα, η πλευρά της αντίστασης και της διεκδίκησης. Υπενθυμίζεται ότι η Πορτογαλία πάντα ήταν η φτωχότερη χώρα της παλιάς Ευρωπαϊκής Ένωσης, πάντα είχε τα χαμηλότερα μεροκάματα, πάντα είχε τους λιγότερο διεκδικητικούς πολίτες.
Από την Επανάσταση των Γαρυφάλλων, σχεδόν σαράντα χρόνια νωρίτερα, μέχρι το 2011, είχε γίνει στην Πορτογαλία μία γενική απεργία, ενώ οι διαδηλώσεις ήταν σπάνιο φαινόμενο. Η εναλλαγή Κεντροδεξιάς και Κεντροαριστεράς στην εξουσία ήταν περίπου νομοτελειακή, η πορτογαλική κοινωνία εθεωρείτο η πιο υπομονετική στον ευρωπαϊκό Νότο...
Γι' αυτό και οι δύο εντυπωσιακές στη συμμετοχή τους γενικές απεργίες που έγιναν στα δυο χρόνια του Μνημονίου και οι τεράστιες διαδηλώσεις του περασμένου Σαββάτου σε τριάντα πόλεις της Πορτογαλίας σηματοδοτούν μια ιστορική αλλαγή για τον «ήσυχο λαό», όπως τον χαρακτήρισε ένας από τους γραφειοκράτες της τρόικας.
Αυτή η λαοθάλασσα που πλημμύρισε τους δρόμους της Λισσαβώνας, του Πόρτο, του Φάρο, της Μπράγκα, για να διαμαρτυρηθεί για την πολιτική της λιτότητας, καταμεσής μιας επίσκεψης της τρόικας, ήταν θυμωμένη, ήταν απογοητευμένη, ήταν θλιμμένη. Δεν ήταν όμως απελπισμένη, όπως τονίζει ο Ντανιέλ Ολιβέιρα, ο κύριος αρθρογράφος της εβδομαδιαίας Expresso. «Μπορεί οι Πορτογάλοι να μην τρέφουν πλέον συμπάθεια για την πολιτική ελίτ, αλλά διατηρούν την εμπιστοσύνη τους στη δημοκρατία», λέει, «και ελπίζουν ακόμη ότι η αντιπολίτευση θα καταφέρει να προτείνει μια εναλλακτική λύση, μια άλλη πρόταση για διέξοδο από την κρίση από τον ‘μονόδρομο' της λιτότητας».
Η αφύπνιση των συνταξιούχων
Στις διαδηλώσεις του περασμένου Σαββάτου, που συμμετείχαν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι – σχεδόν 1,5 εκατομμύρια σε όλη τη χώρα- κάλεσε η πρωτοβουλία «στον διάβολο με την τρόικα» ή αλλιώς το «κίνημα 15 Σεπτέμβρη», που είχε διοργανώσει και τις μεγαλειώδεις διαδηλώσεις τον Σεπτέμβριο του 2012. Αυτή τη φορά συμμετείχαν εξ αρχής τα συνδικάτα και η πορτογαλική Αριστερά, ενώ το κύριο αίτημα ήταν η παραίτηση της κυβέρνησης Κοέλιο.
Το νέο στοιχείο των διαδηλώσεων, που ουσιαστικά διοργανώθηκαν μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, ήταν η αυξημένη συμμετοχή των γηραιότερων, των «ήσυχων» συνταξιούχων. Στην Πορτογαλία οι περισσότερες συντάξεις είναι άθλιες και οι υπομονετικοί απόμαχοι του εργασιακού βίου δεν αντέχουν πια την κοροϊδία του Πέδρο Πάσους Κοέλιο. Ο πρωθυπουργός της Πορτογαλίας επιμένει ότι η χώρα έχει ένα «υπερβολικά γενναιόδωρο» κοινωνικό κράτος. «Μόνο κάποιος που δεν ξέρει ούτε έναν άνθρωπο έξω από τα κομματικά του γραφεία και τους επιχειρηματίες φίλους του μπορεί να ισχυρίζεται κάτι τέτοιο» έλεγε στη διαδήλωση της Λισσαβώνας ένας συνταξιούχος, ψηφοφόρος του Κοέλιο στις προηγούμενες εκλογές.
Πλάι στα συνθήματα ενάντια στην κυβέρνηση και την τρόικα, στα πηγαδάκια, οι μεγαλύτεροι συζητούσαν για τα εγγόνια τους που μεταναστεύουν και γι' αυτά που μένουν, αλλά δεν βρίσκουν δουλειά. Συζητούσαν για την υποχρέωση που νιώθουν να βοηθήσουν τα παιδιά τους με την πενιχρή τους σύνταξη, για την οργή τους όταν δεν τα καταφέρνουν.
Στην Πορτογαλία, όπου η οικογένεια παραμένει το ισχυρότερο δίχτυ κοινωνικής ασφάλειας -όπως άλλωστε και σε όλο τον ευρωπαϊκό Νότο- τα τελευταία χρόνια πριν από την κρίση, τα παιδιά είχαν τη δυνατότητα να στηρίζουν τους συνταξιούχους. Με την ανεργία να έχει εκτοξευτεί στο 17%, και ειδικά των νέων στο 40%, οι ρόλοι σε πολλές οικογένειες αντιστράφηκαν. Και οι συνταξιούχοι αποφάσισαν να κατέβουν στον δρόμο.
Ο χρόνος εξαντλείται
Αυτή η ειρηνική επανάσταση που έχει ξεσπάσει στην Πορτογαλία είναι ακόμη εντός των ορίων του πολιτικού συστήματος. Ακόμη οι Πορτογάλοι δεν στρέφονται ούτε σε ακροδεξιά εξτρεμιστικά σχήματα, ούτε σε «αντιπολιτικές» κινήσεις τύπου Μπέπε Γκρίλο. Ούτε έχουν απαξιωθεί εντελώς τα συνδικάτα, αν και τον τόνο τον δίνουν οι ακτιβιστές, εκτός οργανωμένων σχημάτων.
Αυτό το «όλοι ίδιοι είναι» ακόμη δεν έχει γίνει πλειοψηφική αντίληψη στην πορτογαλική κοινωνία, αλλά ο πολιτικός χρόνος εξαντλείται με ταχύτατους ρυθμούς. Εάν δεν προβάλει μια ελπίδα από την πολιτική, μια εναλλακτική πρόταση στις επόμενες εκλογές, ο κοινωνικός «σεισμός» που συνταράσσει την Πορτογαλία θα εξελιχθεί και σε πολιτικό «σεισμό».
