Του Δημήτρη Α. Σεβαστάκη*
«Μερικοί πολιτικοί πολιτιστικών αρμοδιοτήτων αλλά και κοινωνιολόγοι, συνηθίζουν να προειδοποιούν ότι (...) θα πρέπει να πάρουμε (την πολιτιστική βιομηχανία) στα σοβαρά, απαλλαγμένοι από μορφωτική υπεροψία. Πραγματικά, η πολιτιστική βιομηχανία έχει βαρύνουσα σημασία ως ενεργό στοιχείο του σημερινού κυρίαρχου πνεύματος. (...) Όμως η προτροπή να την πάρουμε στα σοβαρά ιριδίζει. Στο όνομα του κοινωνικού της ρόλου καταπιέζονται τα ενοχλητικά ερωτήματα σχετικά με την ποιότητα, την αλήθεια ή αναλήθεια και την αισθητική αξία των μεταδιδόμενων, ή τουλάχιστον εξοβελίζονται από την κοινωνιολογία της επικοινωνίας.
Ο κριτικός κατηγορείται ότι οχυρώνεται σε αλαζονικό εσωτερισμό. Το απαραίτητα παρεισαγόμενο διττό νόημα της σημαντικότητας πρέπει να επισημανθεί. Η λειτουργία ενός πράγματος, ακόμα κι αν αφορούσε τη ζωή αμέτρητων ανθρώπων, δεν είναι εγγύηση της δικής του αξίας. Το ανακάτεμα του αισθητικού του στοιχείου με το επικοινωνιακό του απόβρασμα, δεν επαναφέρει την τέχνη ως κάτι κοινωνικό, στις σωστές της διαστάσεις, σε αντιδιαστολή με τη δήθεν υπεροψία των καλλιτεχνών, αλλά χρησιμεύει πολλαπλά στην υπεράσπιση ενός φαινομένου με ολέθριες κοινωνικές επιπτώσεις. Η σπουδαιότητα της πολιτιστικής βιομηχανίας στον ψυχισμό των μαζών δεν απαλλάσσει κανέναν και ιδιαίτερα μιαν επιστήμη που αυτοεκλαμβάνεται ως πραγματιστική, από την υποχρέωση να σκεφτεί πάνω στην αντικειμενική νομιμότητά της, το καθεαυτήν της. Ίσα - ίσα το επιβάλλει. Να την πάρουμε (σ.σ.: την πολιτιστική βιομηχανία) στα σοβαρά όπως ανταποκρίνεται στον αδιαμφισβήτητο ρόλο της, σημαίνει να την πάρουμε με κριτικό τρόπο στα σοβαρά, να μην υποκύπτουμε μπροστά στο μονοπώλιό της»1.
Αν και είναι αμυντική στάση η ηθική οξυδέρκεια του Αντόρνο, διατυπωμένη πολύ πριν την έκρηξη της επικοινωνίας και των «Νέων Μέσων», μοιάζει να ιχνογραφεί το μεγάλο συμβάν. Το έργο δεν είναι ΚΑΙ το νόημα που εγκλείει, αλλά οι αυτονομημένες επιστρώσεις των ισχυρισμών περί αυτού. Το έργο (αρχιτεκτονικό, καλλιτεχνικό κ.λπ.) είναι ό,τι θέλει ο δημιουργός του (ως πολιτιστικός διαχειριστής του πλέον) ό,τι ισχυρίζεται, ό,τι πρέπει να προβληθεί από αυτό, ανεξαρτήτως των γλωσσικών, υφολογικών, πλαστικών, δομικών χαρακτηριστικών του. Συχνά μάλιστα απολύτως ερήμην του ίδιου του έργου. Αυτό εξασφαλίζει μια ιστορική πλαστικότητα, αφού το έργο διαρκώς ενσωματώνει το περικείμενο εφόσον πρέπει να επικαιροποιείται (το εμπόριο και η δημοφιλία προϋποθέτουν την αποδοχή), αλλά δεν σχετίζεται κατ' ανάγκην με την ποιότητα. «Τα πνευματικά μορφώματα τύπου πολιτιστικής βιομηχανίας δεν είναι πια και εμπορεύματα, αλλά εντελώς και μόνο τέτοια»2.
Ακριβώς αυτό ενσωματώνει στα κείμενά του ο Σόλωνας Ξενόπουλος. Προσπαθεί να αποκαταστήσει μια ενότητα έργου και κριτικής πρόσληψης, προσπαθεί να ξεριζώσει τον αφόρητο καλλιτεχνικό και αρχιτεκτονικό οπορτουνισμό. Αποπειράται μια κριτική αποφλοίωση παραδοχών και αυτονόητων. Σαν να πήρε τον ρόλο που ανέθεσε ο Αντόρνο στον εν εξεγέρσει διανοούμενο. Στην πραγματικότητα ο Ξενόπουλος δεν είναι κριτικός μόνο προς την ποπ (με την ευρεία της έννοια) και τις δαιδαλώδεις παρηχήσεις της, αλλά και προς την πόζα, το άλλο πρόσωπο του λαϊκιστικού εκμαυλισμού.
Καλύτερα να χαμηλώσω τον τόνο, γιατί κινδυνεύω να μιλήσω έξω από το κλίμα και τον κώδικα που φέρει ο Σόλωνας Ξενόπουλος στα γραπτά του: τη χαμηλόφωνη σκληρότητα, την ήπια μαχαιριά, την ευγενή οξύτητα.
Είναι εξαιρετικά συνεπής με τα μέσα του. Σε μια πρώτη ανάγνωση, το πολύπλευρο κριτικό μοντέρνο είναι η κεντρική εργαλειοθήκη του. Ας πούμε ότι συμπυκνώνεται στο «Το Μέσον είναι το μήνυμα» του Μακλούαν, η φόρμα είναι το περιεχόμενο. Με αυτό διατρέχει τα φαινόμενα αρχιτεκτονικών εφαρμογών που εννοεί και διαπραγματεύεται συν-εννοούμενος με τον αναγνώστη του. Συχνά επεκτείνεται σε έργα ιστορίας (π.χ. ας δούμε την εξαιρετική ανάλυση πάνω στον Κήπο του Πικιώνη στην Φιλοθέη, που είναι ένα υπόδειγμα) στον κινηματογράφο, τον θεατρικό χώρο, τη ζωγραφική, τα εικαστικά (ακόμα και την πιο απατεώνισσα εκδοχή τους, την conceptual). Ο Ξενόπουλος έχει μια μεθοδολογική συνέπεια στην αναλυτική του. Μπορεί να ξηλώσει συστηματικά και με λεπτότητα το φαινόμενο, να του δώσει τη νοηματική διάνοιξη που βούλεται. Γιατί εντέλει εκείνος ελέγχει το παιχνίδι, εκείνος οργανώνει τους όρους, τα πεδία κι εκείνος εννοιοδοτεί. Με αγάπη νοεί ακόμα και πράγματα που μισεί ή λατρεύει, π.χ. τη στεγνή δομιστική αρχιτεκτονική σε αντιδιαστολή με τον Αντονιόνι. Μπορεί να συνθέσει και να ανασυγκροτήσει καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, αρχιτεκτονικές που απεχθάνεται ή αποδέχεται. Θέλω να πω, πως κάνει αυτό που μια καθαρή και βαθιά ηθική κριτική ανάγνωση θα επέβαλλε. Αναγιγνώσκει. Δεν εγκαθιστά στον κόσμο και τα αρχιτεκτονικά ή καλλιτεχνικά φαινόμενα κλειστή και αδιαπέραστη την άποψή του, αλλά εγκαθίσταται ο ίδιος στις συνέπειές τους, γίνεται μέτοχος του φαινομένου, σε μια ενίοτε δυνατή κριτική σύσπαση. Απόσπαση και μετοχή συγχρόνως.
ΥΓ.: Για δέκα χρόνια συνεργαστήκαμε με τον Σόλωνα Ξενόπουλο στα μαθήματα επιλογής που είχε συνδιαμορφώσει με τον καθηγητή γλύπτη Χρήστο Διδώνη, στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ. «Εννοιολογικές προσεγγίσεις σχεδιαστικών προβλημάτων» είναι ο τίτλος τους που υποκρύπτει και τις διαφωνίες μας. Πάντα θεωρούσα τις εκβιαστικές εννοιολογήσεις ένα φιλολογικό και περιγραφικό επίθεμα πάνω στο έργο, που δεν έχει την αντοχή να φέρει το ίδιο την αλήθεια του και την ενδύεται. Αλλά εμμέσως θέλω να μιλήσω για την πνευματική ευρυχωρία του Ξενόπουλου, για τη δύναμη να φιλοξενεί χωρίς συμπλέγματα τον νέο συνάδελφο με τη διαφορετική άποψη. Θέλω να μιλήσω για το αίσθημα συμπερίληψης που δεν το διαθέτουν ακόμα και νεότεροι και που συγκροτεί την λαμπρή περίπτωσή του. Τα κείμενα του βιβλίου του, με τον τίτλο Για όλα φταίει ο χώρος, ουσιαστικά αυτή την ευρυχωρία συστήνουν. Αντικειμενοποιούν έξοχα την πνευματική ποιότητα του συγγραφέα τους και ίσως γι' αυτό αποτελούν ένα σοβαρό εγχειρίδιο αρχιτεκτονικής σκέψης.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Theodor Adorno Σύνοψη της πολιτιστικής βιομηχανίας, εκδ. «Αλεξάνδρεια», Αθήνα, 1989, σελ.29-31.
2 Ο.π. σελ.21.
* Ο Δημήτρης Α. Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, αναπληρωτής καθηγητής ΕΜΠ, βουλευτής Σάμου, Φούρνων, Ικαρίας του ΣΥΡΙΖΑ. Το παρόν κείμενο βασίζεται στην παρουσίαση του βιβλίου του το Σόλωνα Ξενόπουλου Για όλα φταίει ο χώρος, εκδόσεις Πανεπιστημίου Λευκωσίας, που έγινε το Σάββατο 14.2.2015 στο θέατρο Άττις
