"We are what you read". Η παράφραση της γνωστής βρετανικής ρήσης "you are what you eat", έξυπνη και πνευματώδης ήταν το σύνθημα που επέλεξαν οι εκδόσεις Penguin για τη φετινή Book Expo America που πραγματοποιήθηκε από την Τετάρτη 29 Μαΐου ως το Σάββατο 1 Ιουνίου στην καρδιά της Νέας Υόρκης. Mια τεράστια ταμπέλα νέον, μ' αυτό το σύνθημα πλαισιωμένο από τα πιγκουινάκια-σήμα κατατεθέν των γνωστών εκδόσεων, δέσποζε μπροστά από την είσοδο του Jacob Javits Center. Οι συνθήκες "θερμοκηπίου" που επικρατούσαν στη Νέα Υόρκη αυτές τις ημέρες, με το θερμόμετρο να φτάνει τους 35ο C και την υγρασία να εκτινάσσεται στο 95%, κρατήθηκαν ερμητικά κλεισμένες εκτός του μεγάλου συνεδριακού κέντρου. Εντός, λίγο από Χόλιγουντ και αρκετό από αμερικανικό τηλεοπτικό σόου συνέθεταν το σκηνικό της μεγαλύτερης αμερικανικής έκθεσης βιβλίου που άπαξ ετησίως συγκεντρώνει το ενδιαφέρον Αμερικανών αλλά και Καναδών εκδοτών, βιβλιοπωλών και διανομέων βιβλίου. Είκοσι χιλιάδες επαγγελματίες την επισκέφθηκαν φέτος. Οι μόνοι πολίτες που έχουν το δικαίωμα να την επισκεφτούν, μόνο την τελευταία ημέρα, αφορούν έναν "σκληρό πυρήνα" αναγνωστών που επιλέγουν οι βιβλιοπώλες ανάμεσα στους πελάτες τους.
Τεράστια πανό και φωτογραφίες διάσημων στην Αμερική, συγγραφέων ευπώλητων μυθιστορημάτων, παιδικών βιβλίων ή χρηστικών-ειδικών εκδόσεων, τηλεοπτικά συνεργεία και διαφημιστικές και αρκούντως καλοπληρωμένες προθήκες βιβλίων κατακλύζουν το λόμπι του εκθεσιακού κέντρου. Τεράστιες ουρές για την υπογραφή ενός αντίτυπου σε μία απ' αυτές συναντήσαμε τη γνωστή Τζούλιαν Μουρ να υπογράφει το παιδικό βιβλίο της. Όλοι οι γνωστοί Αμερικανοί και Αγγλόφωνοι εκδότες, με εξαίρεση τον Phaithon είναι παρόντες. Penguin, Mac Millan, Abrams κλπ. Kαι όλα τα εκδοτικά τμήματα των μεγάλων πανεπιστημίων επίσης, της Οξφόρδης, του Γέιλ, του ΝΥU, του Κολούμπια, του Χάρβαρντ, του Πρίνστον. Δεν έλειπαν φυσικά ούτε οι New York Times, με την υπέροχη λευκή ομπρέλα με το λογότυπό τους, να λειτουργεί ως δέλεαρ και να δωρίζεται σ' όσους έσπευδαν να γραφτούν συνδρομητές της εφημερίδας.
Τα δώρα και τα διαφημιστικά γκάτζετ εκπλήσουν με την επινοητικότητά τους. Και δωρεάν αντίτυπα βιβλίων πολλά, πάρα πολλά χαρίζονται στους επισκέπτες προς χάριν διαφήμισης "από στόμα σε στόμα". Κι όταν εδώ μιλάμε για επισκέπτες, εννοούμε κατά βάση τους βιβλιοπώλες. Αυτοί είναι ο βασικός κρίκος που θα συνδέσει το βιβλίο με τον αναγνώστη, και η βάση του ενδιαφέροντος εκδοτών και διανομέων. Το σημαντικότερο μέρος του ενδιαφέροντος τόσο της έκθεσης όσο και γενικότερα της εκδοτικής πρακτικής στις ΗΠΑ είναι στραμμένο στα βιβλιοπωλεία, όχι τόσο στις μεγάλες αλυσίδες τους όσο στα μικρά ανεξάρτητα που βρίσκονται κυρίως στις γειτονιές των αμερικανικών πόλεων. "Οι εκδότες πάντα ενισχύουν τα μικρά βιβλιοπωλεία και το κράτος τις βιβλιοθήκες, γιατί γνωρίζουν αμφότεροι πως αυτά μπορούν να καθοδηγήσουν τους αναγνώστες στο καλό βιβλίο" μας έλεγε η Τίνα Τζόρνταν ή, επί το ελληνικότερο, Φωτεινή Ιορδανοπούλου, αντιπρόεδρος της Associations of American Publices, που εκπροσωπεί 300 εκδότες. Ενδιαφέροντα τα στοιχεία που μας παράθεσε για την αναγνωστική συμπεριφορά των Αμερικανών, όπως και για την αναστάτωση που έφερε στην αγορά του βιβλίου το κλείσιμο, πέρσι, της μεγάλης αλυσίδας βιβλιοπωλείων Borders.
"Οι Αμερικανοί διαβάζουν πολύ και όλα τα είδη" εξηγεί και επισημαίνει ότι "από τα 300.000 βιβλία που εκδίδονται ετησίως εξακολουθούν να προτιμούν το έντυπο βιβλίο, το οποίο διεκδικεί το 75% των πωλήσεων έναντι του ηλεκτρονικού βιβλίου, που προς το παρόν περιορίζεται στο 25%". Η αναστάτωση που έφερε το κλείσιμο τoυ Borders ακόμα δεν έχει κοπάσει, μας λέει η Τίνα. Βέβαια, ακόμα δεν έχει καταγραφεί επακριβώς το ποσοστό των αναγνωστών που διοχετεύτηκαν σε μικρά βιβλιοπωλεία ή στο Barnes and Nobles, την έτερη μεγάλη αλυσίδα βιβλιοπωλείων, που κατόρθωσε να διασωθεί. Δυο επιτυχημένες επιλογές χάρισαν το μονοπώλιο. Αφενός κυκλοφόρησε την κατάλληλη στιγμή στην αγορά τον δημοφιλή reader "Nook" και επιπλέον ενίσχυσε πολύ το ηλεκτρονικό βιβλιοπωλείο του. Ωστόσο για την Associations of American Publices, είναι πολύ ενθαρρυντική η αύξηση του αριθμού των μικρών βιβλιοπωλείων, στο ίδιο χρονικό διάστημα, από το 8% στο 12%, παρ' ότι δεν είναι ακόμα γνωστό αν στα καινούργια αυτά βιβλιοπωλεία μπορεί να διοχετευτεί όλο το ποσοστό των αναγνωστών που χάθηκε από το κλείσιμο του Border.
"Το κλείσιμο μεγάλων αλυσίδων δημιουργεί πρόβλημα γιατί χάνεται μεγάλη μερίδα αναγνωστικού κοινού" εξηγεί από την πλευρά του ο Μάικλ Τζέικομπς, πρόεδρος των εκδόσεων Avrams, ενός από τους μεγαλύτερους οίκους των ΗΠΑ που ειδικεύονται στο εικονογραφημένο και τελευταία προσανατολίζονται και στο παιδικό βιβλίο, και εκδότης του διεθνούς best seler των ημερών μας, της σειράς "Σπασίκλας". Επιπλέον, παραδέχεται ότι "οι παραδοσιακές αγορές της Ευρώπης και της Αμερικής συρρικνώνονται, σε αντίθεση με τη ρωσική και κινεζική αγορά που αναπτύσσονται δυναμικά", όμως "οι Κινέζοι δεν πληρώνουν" προσθέτει χαμογελώντας με νόημα. Αν και μάνατζερ, μαθημένος να μιλάει με αριθμούς και να διακρίνει προς ποια σημεία κατευθύνεται η αγορά, επιμένει ότι "το τυπωμένο βιβλίο προκαλεί δέος. Όταν μπαίνεις σε μια βιβλιοθήκη, είναι σαν να μπαίνεις σε εκκλησία. Το βιβλίο είναι ο τρόπος να διαδίδεις τις ιδέες κι αυτό τον ρόλο δεν θα τον χάσει ποτέ".
Η συζήτηση για το ηλεκτρονικό βιβλίο αλλά και για τον ρόλο του Διαδικτύου στην αγορά του βιβλίου κυριαρχεί, όπως είναι φυσικό, σε μια αμιγώς επαγγελματική - εμπορική έκθεση. "Αγαπώ την τεχνολογία, αλλά βλέπω τα πράγματα διαφορετικά" διευκρινίζει ευθύς εξαρχής ο Κρίστοφερ Χάντσον, ο εκδότης των εκδόσεων του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης, του περίφημου MOMA. "Πιστέψαμε ότι το Ίντερνετ θα μας έλυνε όλα τα προβλήματα, θα κρατούσε ένα καλό επίπεδο, θα κινούσε δημοκρατικές δυνάμεις. Κάναμε λάθος" λέει επικαλούμενος τελευταίες εκδόσεις "σημαντικές από άποψη φιλοσοφίας, όχι εμπορική". "Λίγες εταιρείες βγάζουν πολλά λεφτά, αλλά οι παραγωγοί ποιοτικού περιεχομένου, λόγω του υψηλού κόστους, βγαίνουν από το παιχνίδι. Ο καταναλωτής βγαίνει επίσης ζημιωμένος. Η φτηνή ιντερνετική πρακτική επηρέασε τις εφημερίδες, τη μουσική, θα επηρεάσει και άλλες επαγγελματικές ομάδες, θα τις εξαφανίσει. Η συγκέντρωση πλούτου σε πολύ λίγα χέρια καταστρέφει τα πάντα, όχι μόνο τη μεσαία τάξη" λέει.
Το ΜΟΜΑ πραγματοποιεί 360 εκδόσεις τον χρόνο, από τις οποίες το 6% είναι ιντερνετικές και αποδίδουν έσοδα κάτω από 1%, ενώ ο κατάλογός του είναι το μόνιμο best seler του. "Είμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, θα πάρει πολλά χρόνια να σταθεροποιηθεί η κατάσταση" μας λέει. Ωστόσο, όταν αναφέρεται στο μουσείο, το διαχωρίζει πλήρως από το βιβλίο. "Το Διαδίκτυο δεν μπορεί να καταργήσει το μουσείο, γιατί ο άνθρωπος θα έχει πάντα την ανάγκη να βλέπει την τέχνη στην πραγματικότητα" λέει και μας πληροφορεί ότι το ΜΟΜΑ σε λίγες ημέρες εγκαινιάζει έκθεση του Λε Κορμπιζιέ, ενώ τον Σεπτέμβριο θα φιλοξενήσει μεγάλη έκθεση του Μαγκρίτ και για το 2014 ετοιμάζει επίσης μια μεγάλη έκθεση του Ματίς.
Για πρώτη φορά στην Book Expo America έδωσε το "παρών" της και η Ελλάδα, με ένα αξιοπρεπές περίπτερο από το οποίο έλειπαν ξενόγλωσοι κατάλογοι, μεταφρασμένα αντίτυπα βιβλίων, απουσίαζαν παντελώς τα "διεθνή χαρτιά" μας, ο Ελύτης, ο Σεφέρης, ο Καβάφης, το έτος του οποίου γιορτάζουμε φέτος, ο Καζαντζάκης και μαζί τους εκδόσεις τέχνης που μπορούν να προβάλουν τη χώρα, παιδικά βιβλία στα οποία δίνουν μεγάλη σημασία οι Αμερικανοί εκδότες. Κυρίως όμως ήταν ανεπαρκής η παρουσία εκδόσεων για το Βυζάντιο γύρω από τις οποίες περιστρέφεται αυτή την περίοδο το αμερικανικό ενδιαφέρον, ενόψη της μεγάλης έκθεσης που θα πραγματοποιηθεί το φθινόπωρο στην Ουάσιγκτον και θα μεταφερθεί στο Λος Άντζελες.
Αντιθέτως, δεν έλειπε η παιδική γωνιά. Τοποθετημένη σε καλό σημείο της έκθεσης, δέχτηκε πολλούς επισκέπτες και ακόμη περισσότερη συμπάθεια εκ μέρους τους για τη δύσκολη οικονομική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε. Όλοι ρωτούσαν πώς τα πάμε με την κρίση, πώς αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες και επιμόνως ήθελαν να μάθουν για εκδόσεις που αφορούν την ελληνική κρίση, τις οποίες δεν διέθετε το περίπτερο. Ευγενική και πρόθυμη να εξυπηρετήσει, να εξηγήσει να δώσει τηλέφωνα και μέιλ Ελλήνων εκδοτών στους Αμερικανούς διανομείς και βιβλιοπώλες που κατά κύριο λόγο επισκέπτονταν το περίπτερό μας, η πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας εκδοτών Άννη Ραγιά μας εξηγεί τη σημασία της ελληνικής παρουσίας στην Book Expo America.
"Η πρώτη εντύπωση από την έκθεση ήταν πολύ θετική. Είναι σημαντικό ότι βρεθήκαμε εδώ ενόψη της μεγάλης έκθεσης για το Βυζάντιο, ότι βρήκαμε όλους τους ανεξάρτητους βιβλιοπώλες της Νέας Υόρκης και άλλων πόλεων των ΗΠΑ και του Καναδά, ότι μας επισκέφθηκε ο υπεύθυνος για τις εκθέσεις της National Galery της Ουάσιγκτον ζητώντας ό,τι έχει εκδοθεί, σε ελληνικά και αγγλικά, στη χώρα μας για το Βυζάντιο. Σημαντική επίσης είναι η τεχνογνωσία από τα σεμινάρια που παρακολουθήσαμε εδώ. Η παρουσία μας όμως στην έκθεση αναδεικνύει και μια μεγάλη ανάγκη. Να βρούμε οι Έλληνες εκδότες διανομείς αξιόπιστους και ικανούς να μεταφέρουν την αξιόλογη παραγωγή μας εκτός Ελλάδας. Χρειάζεται αφενός συνεννόηση και απαιτείται επιμονή και πλάνα τριετούς τουλάχιστον δράσης".
Σ' αυτή την έκθεση, ωστόσο, αναδείχτηκε σε όλο της το μεγαλείο η ανυπαρξία εθνικής πολιτικής βιβλίου. Η ύπαρξη ενός μηχανισμού ικανού να προβάλλει διεθνώς το ελληνικό βιβλίο, να διευκολύνει τους Έλληνες εκδότες στην προσέγγιση της αμερικανικής αγοράς και των πολλαπλών δυνατοτήτων που παρουσιάζει. Φάνηκε καθαρά η έλλειψη του ΕΚΕΒΙ, αυτού που έσπευσε να καταργήσει ο κύριος Τζαβάρας.
