Όπως η χαλαρή βροχή του Μάη φλερτάρει με τα τζάμια των παραθύρων, έτσι και τα αφηγήματα του Καρόλου Τσίζεκ χαϊδεύουν της μνήμης τα άγκιστρα. Αυτός ο συνεκτικός τόμος έξι διηγημάτων μιας από τις σημαντικότερες πνευματικές φυσιογνωμίες της Θεσσαλονίκης, έρχεται να ταράξει ευχάριστα με το ραβδάκι του, τα λιμνάζοντα νερά της πρόσφατης βιβλιοπαραγωγής. Λες και είναι γραμμένα από χέρι παραμυθά, που εδράζεται σε άκρως ρεαλιστικές αγωνίες.
Μαθητής του Νίκου Γαβριήλ Πετζίκη, χαρισματικός αφηγητής και χρονογράφος του ιστορικού περιοδικού Κοχλίας, ο Κάρολος Τσίζεκ συνεργάστηκε στενά με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, στην καλλιτεχνική επιμέλεια του εμβληματικού περιοδικού Διαγώνιος. Ποιητής, και εικαστικός μεταξύ άλλων, ο Τσίζεκ γεννήθηκε στη Μπρέσια της Ιταλίας από γονείς με καταγωγή τη Βοημία της Τσεχίας, εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη μαζί με την οικογένεια του, το 1930.
Η διαδρομή του εκφράζει ως έναν μεγάλο βαθμό, τη διαθλούμενη πορεία ενός Εβραίου της διασποράς. Που πολιτιστικά ανοίγει τα φτερά του στη Δύση και πολιτικά στην Ανατολή. Μιας στάσης κοινωνικής όσο και λογοτεχνικής που στάθηκε απέναντι στους ολοκληρωτισμούς της εποχής της. Όχι τόσο για να επιβεβαιώσει όπως κάποιοι οπαδικά ευελπιστούν, την ανιστόριτη θεωρία των δυο άκρων, όσο για να καταδείξει έμπρακτα τον βίο και την πολιτεία δεσποτικών καθεστώτων, που δημιουργούν μια καχύποπτη και εξόχως μικρόνοη καθεστηκυία τάξη. Η οποία εντέλλεται με την καθυπόταξη των «ακραίων». Εν προκειμένω στις μικρές χώρες του πρώην Συμφώνου της Βαρσοβίας, η παράδοση της σατυρικής λογοτεχνίας λαϊκής και λόγιας, αποτέλεσε όπλο αντίστασης. Με τέτοιες φωνές όπως του Γιάροσλαβ Χάσεκ συνδέεται ο Τσίζεκ. Μια υπόρρητη συνεκδοχή των λελογισμένων κριμάτων μιας πολιτικής θεολογίας, απ'όπου το βασικό συστατικό της άδολης γενναιοδωρίας ενώ διαφημίζονταν, εξέλιπε τελικά.
Ο πεζογραφικός κανόνας του Καρόλου Τσίζεκ, εκφράζεται μέσα από την ευκαμψία των λέξεων. Η στιλπνότητα στο καλέμισμα των σύντομων προτάσεων, οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην απτή καθαρότητα. Μια εξέλιξη που διόλου δεν μπαίνει σε χωράφια που μυρίζουν ακαδημαϊκή μούχλα. Η εγγενής θλίψη των κειμένων, αναπλάθει ένα συνεχές ταξίδι στη λίμνη της νοσταλγίας. Οι θύμισες όμως, στα γραπτά του συγγραφέα, δεν απολαμβάνουν τις ανέσεις ενός πικτοριαλιστικού βολέματος. Αντίθετα, σεριανίζουν έναν αόρατο μίτο της Αριάδνης, που σκαλώνει σε στιγμιότυπα και συνειρμούς.
Ο Κάρολος Τσίζεκ επιφέρει μια αναπάντεχη συνοχή στον ρευστό λόγο του, που πόρρω απέχει από μια τυπική γραμμική αφήγηση. Αντιστρατεύει τον ενεστώτα με τους παρελθοντικούς χρόνους, φτιάχνοντας μια αντήχηση που η μουσικότητα της τροχιοδρομεί στις εκτάσεις μιας σονάτας. Ο συγγραφέας σε δύσκολους καιρούς, έχει την ικανότητα να παρακάμψει τις εθνοκεντρικές θεωρήσεις των ακραίων σωβινιστών, ενώ παράλληλα αποφεύγει με παρρησία να πέσει στους νερόλακκους των ακατάληπτων θεωρήσεων περί μιας γενικευμένης αποδόμησης της Ιστορίας και των υποκειμένων της. Στον κύκλο των διηγημάτων, προτάσσεται το αίτημα της δυνατότητας για συνύπαρξη. Εντός πλαισίου μικροκοινωνίας και ενός ελεύθερου κοινοτισμού, όπως άλλωστε συνέβη σε πολλές γειτονιές των Βαλκανίων. Θαρρείς πως ο Τσίζεκ το κάνει «επίτηδες» να προβάλλει την ολότητα με τα ελαττώματα της, παρά τη μερικότητα που σπαράσσεται από επιδιώξεις ισχυρότερων δυνάμεων.
Τα πεζά του κύκλου διαθέτουν έντονο άρωμα αυτοαναφορικότητας, αφού προέρχονται από τα σημάδια των καιρών που μπλέχτηκαν στα δίχτυα αυτού του εκλεπτυσμένου διαβάτη. Για τον Τσίζεκ, η αναδρομή συνέχει πρωτίστως στις αέναες μετακινήσεις του πατέρα του και στον τόπο καταγωγής του. Εκεί θα συναντήσει πρόσωπα αφημένα, γωνιές της ύπαρξης που ζητούν επίμονα έναν τρόπο να εκφραστούν χωρίς λογοκρισία. Για τον πολυκύμαντο καλλιτέχνη, η ετερότητα παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Στον απόηχο των κλειστών και ακολούθως ελέγξιμων κοινωνιών, ο Τσίζεκ μιλά εξ ονόματος της αδογμάτιστης πολιτισμικής ιδιαιτερότητας. Η οποία προβιβάζει τον πλουραλισμό και τη συνάθροιση, αφήνοντας στην ίδια τάξη τον εγωτισμό και τον τυφλό φανατισμό που σφίγγει σαν μέγγενη τους ανθρώπους, μεταβάλλοντας τους σε εξολοθρευτικές μηχανές.
Αυτή η συνεχής ανασύνθεση με ένα παλίμψηστο προσώπων και ιστορικών περιόδων, προσδίδει στον Τσίζεκ την ενεργοποιό κινητήριο δύναμη που χρειάζεται για να αποφασίσει ποιους αμφορείς της ζωής του, θα παρασύρουν οι λέξεις. Πανταχού παρόν το εναλλασσόμενο τοπίο της πόλης. Τα σπίτια και η μυρωδιά των γειτονιών. Οι φτωχοί Εβραίοι του λιμανιού, οι όψεις της Γαμβέττα, ο Καζαντάκης, ένας θείος πίσω από το παραπέτασμα, η Άνοιξη της Πράγας, το τουριστικό περίπτερο της Τσεχοσλοβακίας, ένα κυνήγι, οι φωτογραφίες των Τσιγγάνων του Γιόζεφ Κούντελκα. Η εμμονή του Τσίζεκ στον σωστό τονισμό των λέξεων, αποτελεί μια ακόμη απόδειξη της απρόσκοπτης επιθυμίας του Τσίζεκ για το σώσιμο της πατρογονικής ταυτότητας.
Η προσεγμένη έκδοση, κάτω από το ακούραστο βλέμμα της Γιώτας Κριτσέλη είναι μοναδική. Οι σημειώσεις που παρατίθενται, κατατοπιστικές. Δείχνουν τον πυρετό της ιστορικής έρευνας των πηγών. Στο τέλος το επίμετρο του Αλέξη Ζήρα, φωτίζει με ζέση τη διαδρομή ενός λογοτέχνη με σπάνιες ικανότητες. Ο Κάρολος Τσίζεκ από τη μεριά του, πότε σκωπτικός, πότε λυρικός και πότε οξύκαυστος, καταργεί τα σύνορα των προκαταλήψεων, σιγοτραγουδώντας έναν διονυσιακό σκοπό, που φέρνει πιο κοντά το απωλεσμένο ρίζωμα.
Info:
Κάρολος Τσίζεκ
Η λιμνοθάλασσα της Γεωργικής Σχολής και άλλες αφηγήσεις
Εκδόσεις Κίχλη
σελ.: 225, τιμή: 13.00
