Αποχαιρετώντας τη σύντροφό του, Φράνκα Ράμε, κατά τη διάρκεια της πολιτικής κηδείας την Παρασκευή στο Μιλάνο, ο Ντάριο Φο εξομολογήθηκε δημόσια και "εν θερμώ" ότι ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα του τα είχε γράψει η Φράνκα, αλλά λόγω της ματαιοδοξίας του εκδόθηκαν μόνο με το δικό του όνομα. Αλλά για εμάς, τους τότε Μιλανέζους της Αριστεράς στις δεκαετίες του '80 και του '90, η Φράνκα Ράμε δεν ήταν απλώς η γνωστή ηθοποιός και φεμινίστρια, ήταν περισσότερο μια συντρόφισσα στους καθημερινούς αγώνες.
Για πρώτη φορά συνάντησα τη Φράνκα Ράμε στη συγκέντρωση που είχαμε διοργανώσει με ορισμένα Κοινωνικά Κέντρα τον Δεκέμβριο του 1989 με αφορμή την επίσκεψη του Γκορμπατσόφ στο Μιλάνο, έχοντας την αυταπάτη μιας δημοκρατικής μετεξέλιξης του "ανύπαρκτου" σοσιαλισμού της Ανατολικής Ευρώπης. Η Φράνκα ήρθε και έπιασε την κουβέντα μαζί μας, ενώ ήταν νωπή ακόμη η πτώση του Τείχους του Βερολίνου.
Με τον πρώτο πόλεμο στο Ιράκ η Φράνκα βρισκόταν, σχεδόν σε καθημερινή βάση, σε όλες τις αντιπολεμικές εκστρατείες που διοργανώναμε τότε ως Επανίδρυση και Κοινωνικά Κέντρα στο Μιλάνο, ενώ με την έκρηξη της «Μιζούπολης» και των «Καθαρών Χεριών» το 1992 βρισκόταν στην πρώτη γραμμή για την υπεράσπιση των δικαστών του Μιλάνου από το Μπερλουσκόνι. Η Φράνκα και ο Ντάριο, όπως και το μεγαλύτερο τμήμα της μιλανέζικης Αριστεράς, περάσαμε τότε από την "άλλη πλευρά" και σταθήκαμε δίπλα στους δικαστές. Η Φράνκα πρωτοστατούσε στις λαμπαδοφορίες έξω από το δικαστικό μέγαρο, τις συγκεντρώσεις και τις διαδηλώσεις υπέρ των δικαστών της ομάδας του εισαγγελέα Αντόνιο Ντι Πιέτρο, ενώ λίγα χρόνια αργότερα εκλέχθηκε γερουσιαστής με το κόμμα του Ντι Πιέτρο «Η Ιταλία των αξιών».
Όταν το 1993 ο Νάντο ντάλα Κιέζα, ο γιος του στρατηγού Αλμπέρτο ντάλα Κιέζα που εξόντωσε τις Ερυθρές Ταξιαρχίες για να δολοφονηθεί στο Παλέρμο από τη Μαφία, κατέβηκε στις δημοτικές εκλογές ως υποψήφιος δήμαρχος του Μιλάνου, η Φράνκα και ο Ντάριο στάθηκαν στο πλευρό του με το πάθος που χαρακτήριζε και τους δυο τους. Μεγάλος πολιτικός αντίπαλος της Αριστεράς στο Μιλάνο εκείνη την περίοδο δεν ήταν μόνο ο Μπερλουσκόνι, αλλά και η ρατσιστική και αντιδραστική Λέγκα του Βορρά, που κατάφερε να εκλέξει δήμαρχο τον πρώην σοσιαλιστή Φορμεντίνι. Τότε μάλιστα η Κομμουνιστική Επανίδρυση κατάφερε να ξεπεράσει στις δημοτικές εκλογές το 11%!
Περιττό να υπογραμμίσει κανείς ότι πολλές από τις προεκλογικές συγκεντρώσεις κατέληγαν σε αυθόρμητες θεατρικές παραστάσεις από τους δύο ηθοποιούς. Η εκλογή του Φορμεντίνι έφερε για άλλη μια φορά τη Φράνκα και τον Ντάριο κοντά στα κινήματα, γατί η ρατσιστική και αντιδραστική δημοτική αρχή ξεκίνησε μια επιθετική πολιτική εναντίον των Κοινωνικών Κέντρων της Αριστεράς και κυρίως του ηρωικού Κέντρου Λεονκαβάλο. Η Φράνκα βρισκόταν πάντα πρώτη απ' όλους για να υπερασπιστεί τα Κοινωνικά Κέντρα. Όπως περνούσε και από την περιφερειακή συνοικία του Λορεντέτζιο στηρίζοντας τους συλλόγους που έδιναν μάχη εναντίον των ναρκωτικών, χωρίς να ξεχάσει να περάσει από τη Λέσχη του Arci και να χαιρετήσει όλους εμάς που βρισκόμασταν στα διπλανά γραφεία που είχε κληρονομήσει η Επανίδρυση από το Ιταλικό Κ.Κ.
Η σφαγή των λαών της πρώην Γιουγκοσλαβίας είχε συνταράξει τόσο τη Ράμε όσο και τον Φο. Οι δυο τους βρέθηκαν να κάνουν έναν πραγματικό πόλεμο στον πόλεμο και να συμμετέχουν στις προσπάθειες στήριξης των προσφύγων χωρίς διακρίσεις έθνους, φυλής ή θρησκείας.
Από τη θέση της γερουσιαστού αργότερα θα καταψηφίσει τις στρατιωτικές δαπάνες για το Αφγανιστάν, κερδίζοντας για άλλη μια φορά το μίσος της ιταλικής Δεξιάς, ενώ μαζί με τον Φο θα βρίσκονται με τις θεατρικές τους παραστάσεις στην πρώτη γραμμή των κινητοποιήσεων εναντίον της στρατιωτικής βάσης του Μολίν στη Βιτσέντζα.
Χθες, στο Μιλάνο, δίπλα στους συντρόφους από τις γενιές των αγωνιστών της δεκαετίας του '60 και του '70 είδαμε και όλες αυτές τις γενιές που γνώρισαν τον Φο και τη Ράμε ήδη καταξιωμένους ηθοποιούς, σε ένα Μιλάνο "πληγωμένο" από τη διαφθορά του σοσιαλιστή Κράξι και του Μπερλουσκόνι. Κατά την περίοδο δηλαδή που δεν τους κυνηγούσαν πια οι τραμπούκοι και οι αστυνομία, αλλά προσπαθούσαν να τους εξοστρακίσουν το χρηματοοικονομικό κατεστημένο και η κουλτούρα του εφήμερου.
Η Φράνκα ήταν η Αριστερά στην πιο ευρεία, ελευθεριακή και ριζοσπαστική της έκφραση. Όπως στη Γένοβα, στον αποχαιρετισμό του Ντον Γκάλο, έτσι και στο Μιλάνο όσοι πήγαν να αποχαιρετίσουν τη Φράνκα τραγούδησαν το Bella Ciao και τη Διεθνή. Όπως το ήθελε, ήταν πολλές οι γυναίκες. Με κόκκινα ρούχα. Δεν έλειψαν και οι υψωμένες γροθιές. Ένα μήνυμα από το παρελθόν ή για το μέλλον, σε μια Ιταλία όπου οι σύντροφοι σαν τη Φράνκα άρχισαν να σπανίζουν εδώ και χρόνια;
