Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και τον Πόλεμο του Κόλπου η Μέση Ανατολή καταλαμβάνει μια κεντρική θέση στη δυτική κινηματογραφική φαντασία. Οι συγκρούσεις των ευρύτερων χωρών, οι μυστικές επιχειρήσεις, η πολιτική του πετρελαίου και ο περίφημος πόλεμος κατά της τρομοκρατίας έχουν διαμορφώσει ένα ευρύ φάσμα αφηγήσεων που εκτείνονται από το κατασκοπικό θρίλερ έως το πολεμικό δράμα. Οι ταινίες που ακολουθούν δεν αποτελούν αναπαραστάσεις πραγματικών γεγονότων· είναι όμως ενδεικτικές για τον τρόπο που το αμερικανικό σινεμά επιχειρεί να ανασκευάσει -ή να δραματοποιήσει- τις συγκρούσεις της Μέσης Ανατολής. Από τα γεωπολιτικά παιχνίδια εξουσίας μέχρι την εμπειρία του στρατιώτη στο πεδίο της μάχης και την εποχή της παγκόσμιας τρομοκρατίας, οι ιστορίες αυτές αποτυπώνουν τις μεταβαλλόμενες μορφές του σύγχρονου πολέμου.
Μυστικές επιχειρήσεις και γεωπολιτικά παιχνίδια
Σε πολλές ταινίες ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή εμφανίζεται λιγότερο ως άμεση σύγκρουση και περισσότερο ως ένα δίκτυο αόρατων επιχειρήσεων, πολιτικών διαπραγματεύσεων και ανταγωνιστικών συμφερόντων. Ίσως η πιο διάσημη ταινία σε αυτό το πεδίο είναι το «Syriana», που ξεχώρισε για την πολυεπίπεδη γεωπολιτική του αφήγηση και την γκρίζα ματιά του στη διεθνή διπλωματία. Μέσα από διασταυρούμενες ιστορίες αποκαλύπτεται το πλέγμα που συνδέει τις πετρελαϊκές εταιρείες, τους πράκτορες και τις πολιτικές ελίτ της περιοχής. Το πετρέλαιο κινεί μια παγκόσμια σκακιέρα όπου οικονομικά συμφέροντα, οι πολιτικές φιλοδοξίες και οι στρατηγικές συμμαχίες καθορίζουν τις ισορροπίες.
Πιο απλοϊκό είναι το «Body of Lies», όπου η καταδίωξη μιας τρομοκρατικής ομάδας εξελίσσεται μέσα από ένα περίπλοκο πλέγμα πρακτόρων και εύθραυστων συμμαχιών ανάμεσα σε αμερικανικές και αραβικές υπηρεσίες ασφαλείας. Μακριά από την πραγματικότητα είναι το οσκαρικό «Argo», όπου το ιρανικό καθεστώς γίνεται το φόντο μιας παράτολμης επιχείρησης διάσωσης μιας ομάδας διπλωματών που έχουν εγκλωβιστεί στην Τεχεράνη. Η ταινία του Μπεν Άφλεκ πήρε τα εύσημα για την αγωνιώδη του πολιτική ίντριγκα, όμως κατηγορήθηκε κυρίως για τον εγκωμιαστικό τρόπο που παρουσίαζε τη CIA. Στο περιπετειώδες «The Kingdom» (2007) μια τρομοκρατική επίθεση στη Σαουδική Αραβία προκαλεί επικίνδυνη πολιτική ένταση, από αυτές που τη σκηνοθεσία απασχολεί περισσότερο η φωτογένεια των πρωταγωνιστών παρά η όποια αληθοφάνεια.
Στο πεδίο της μάχης
Άλλες ταινίες εγκαταλείπουν το παρασκήνιο της γεωπολιτικής για να επικεντρωθούν στην άμεση εμπειρία της σύγκρουσης. Όπως το θορυβώδες και άκρως προπαγανδιστικό «Black Hawk Down» (2001), όπου ο Ρίντλεϊ Σκοτ αναπαριστά μια αποστολή στη Σομαλία που μετατρέπεται σε εξοντωτική μάχη όταν στρατιωτικά ελικόπτερα καταρρίπτονται και οι μονάδες που επιχειρούν βρίσκονται παγιδευμένες μέσα σε μια εχθρική πόλη. Ο θρίαμβος του στρατού αποτυπώνεται ακόμα πιο γλαφυρά στο «The Hurt Locker» (2008), όπου ο πόλεμος στο Ιράκ παρουσιάζεται μέσα από την καθημερινότητα μιας ομάδας πυροτεχνουργών. Η ένταση του πολέμου στο Ιράκ και η συνεχής έκθεση στον κίνδυνο θα αλλάξουν τους ήρωες δραματικά. Σε ψυχαναλυτικά μονοπάτια, στην ίδια μάχη κινείται και το «American Sniper» (2014), όπου ο Κλιντ Ίστγουντ εστιάζει στην εμπειρία ενός ελεύθερου σκοπευτή, φωτίζοντας το χάσμα ανάμεσα στη βίαιη πραγματικότητα του πολέμου και στην αδυναμία επιστροφής σε μια κανονική καθημερινότητα. Από την άλλη, τίποτα δεν πτοεί το ηθικό μια ομάδας στρατιωτών στο απροσδόκητο «Three Kings (1999), που ασχολείται με ένα κυνήγι θησαυρού στην ιρακινή έρημο που θα φέρει ολέθριες συνέπειες στον τοπικό πληθυσμό.
Ο πόλεμος στην εποχή της τρομοκρατίας
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου η κινηματογραφική αφήγηση μετατοπίζεται προς την παγκόσμια «εκστρατεία κατά της τρομοκρατίας». Το «Zero Dark Thirty» (2012) λειτούργησε σαν εμψυχωτική περιπέτεια για το αμερικανικό κοινό. Η αναπαράσταση του εντοπισμού και της εξόντωσης του ηγέτη της Αλ Κάιντα ξεδιπλώθηκε μέσα από μια σκοτεινή διαδικασία συλλογής πληροφοριών και μια πολύπλοκη στρατιωτική επιχείρηση. Ανάλογα σοβαροφανές ήταν το «Green Zone», που εστίασε στην αναζήτηση των υποτιθέμενων όπλων μαζικής καταστροφής. Η έρευνα οδηγούσε σε αδιέξοδο και το περίπλοκο παιχνίδι της παραπληροφόρησης έφερε δυσπιστία ακόμα και στους πιο πιστούς στον Λευκό Οίκο.
Τέλος, το παιχνιδιάρικο «War Machine» (2017) προσεγγίζει τον πόλεμο στο Αφγανιστάν μέσα από μια σατιρική ματιά στη στρατιωτική στρατηγική και στη γραφειοκρατία της εξουσίας που προσπαθεί να κερδίσει έναν παράλογα παρατεταμένο πόλεμο.
Μνήμη, τραύμα και η εμπειρία του πολέμου
Σε αντίθεση με τις αμερικανικές αφηγήσεις που εστιάζουν στη στρατηγική ή στις επιχειρήσεις, ορισμένες από τις πιο αναγνωρισμένες καλλιτεχνικές ταινίες για τη Μέση Ανατολή στρέφονται προς την εσωτερική εμπειρία του πολέμου: τη μνήμη, το τραύμα και τις ηθικές του συνέπειες. Στο υπέροχο «Waltz with Bashir» (2009) μια προσωπική αναζήτηση οδηγεί έναν πρώην στρατιώτη να ανασυνθέσει τα γεγονότα του πολέμου στον Λίβανο το 1982. Μέσα από συνεντεύξεις με παλιούς συντρόφους και σουρεαλιστικές animation εικόνες που αναδύονται από το υποσυνείδητο, η ταινία μετατρέπεται σε μια κινηματογραφική εξερεύνηση της συλλογικής ενοχής και της εύθραυστης φύσης της μνήμης. Το «Lebanon» (2008) μας τοποθετεί στο εσωτερικό ενός άρματος μάχης κατά τη διάρκεια της ίδιας σύγκρουσης. Μέσα σε αυτόν τον ασφυκτικό χώρο ο πόλεμος εμφανίζεται ως κατάσταση καθαρής επιβίωσης, όπου ο φόβος, η σύγχυση και η βία διαλύουν κάθε ψευδαίσθηση ηρωισμού. Τέλος, στο «Foxtrot» (2017) η απώλεια ενός στρατιώτη οδηγεί μια οικογένεια σε οδυνηρή αντιπαράθεση με το παράλογο της στρατιωτικής γραφειοκρατίας και τη βαθιά ψυχολογική επίδραση του πολέμου στην ισραηλινή κοινωνία. Με μια αφήγηση που ισορροπεί ανάμεσα στο τραγικό και το υπαρξιακό, η ταινία αποκαλύπτει πώς ο πόλεμος συνεχίζει να επηρεάζει τη ζωή πολύ πέρα από το πεδίο της μάχης.
Η γεωπολιτική ένταση στην TV
Τα τελευταία χρόνια η τηλεοπτική μυθοπλασία έχει αναλάβει να επεκτείνει και να εμβαθύνει τη δραματουργία των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Με μεγαλύτερη αφηγηματική διάρκεια και πολυπλοκότητα χαρακτήρων, οι σειρές αυτές εξερευνούν τον κόσμο της κατασκοπείας, της τρομοκρατίας και των γεωπολιτικών ανταγωνισμών μέσα από ιστορίες όπου η προσωπική ταυτότητα και η πολιτική σύγκρουση συχνά συμπλέκονται.
Στο πολυβραβευμένο «Homeland» η επιστροφή ενός Αμερικανού στρατιώτη από μακρόχρονη αιχμαλωσία πυροδοτεί υποψίες ότι μπορεί να έχει στρατολογηθεί από την Αλ Κάιντα. Η σειρά εξερευνά τον αβέβαιο χώρο ανάμεσα στην εθνική ασφάλεια και στην παράνοια της καχυποψίας, σε έναν κόσμο όπου ο εχθρός μπορεί να κρύβεται ακόμη και μέσα στους ίδιους τους θεσμούς. Το γυρισμένο στην Αθήνα «Tehran» μεταφέρει τη δράση στο εσωτερικό του Ιράν, όπου μια νεαρή πράκτορας των ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών αναλαμβάνει μια επικίνδυνη αποστολή που εκτροχιάζεται, ενώ ακολουθεί ένα παιχνίδι επιβίωσης σε μια πόλη με ασφυκτικές δυνάμεις καταστολής. Ιδιαίτερο είναι και το «The Little Drummer Girl», όπου μια νεαρή ηθοποιός στρατολογείται από τις ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες για να διεισδύσει σε ένα παλαιστινιακό δίκτυο τρομοκρατίας. Η αποστολή της μετατρέπεται σε περίπλοκο παιχνίδι ταυτοτήτων, όπου τα όρια ανάμεσα στην αποστολή και στην προσωπική μεταμόρφωση αρχίζουν να θολώνουν.
Τα ντοκιμαντέρ που λένε την αλήθεια
Η αιώνια και σκληρή εθνική, θρησκευτική και υπαρξιακή διαμάχη στην Παλαιστίνη έχει αποτυπωθεί ιδανικά σε τρία ντοκιμαντέρ. Το αμιγώς πολιτικό «The Oslo Diaries» (2017) παρατηρεί με νηφαλιότητα μια ομάδα Ισραηλινών και Παλαιστινίων που πραγματοποιεί μια επίσημη ειρηνευτική συνάντηση στο Όσλο το 1990, προκειμένου να επιτευχθεί η ειρήνη σε εκείνο το κομμάτι της Μέσης Ανατολής.
Σε ανθρώπινο επίπεδο, είναι σπαρακτικό και άκρως συγκινητικό το «Put Your Soul on Your Hand and Walk» (2025). Το ντοκιμαντέρ της Σεπιντέ Φαρσί διεξάγεται κυρίως μέσα από βιντεοκλήσεις και αποτελεί μία καθηλωτική μαρτυρία για την αβάσταχτη καθημερινότητα στην πολιορκημένη Γάζα, που σημαδεύτηκε από τον βίαιο θάνατο της πεισματικά αισιόδοξης Παλαιστίνιας φωτορεπόρτερ Φάτμα Χασόνα. Τέλος, υπάρχει και το ντοκιμαντέρ «We Will Dance Again» (2024), που δείχνει τα θλιβερά στιγμιότυπα της 7ης Οκτωβρίου του 2023, όταν νεαρά παιδιά που πήγαν στο μουσικό φεστιβάλ Nova απλά για να χορέψουν, σφαγιάστηκαν, βιάστηκαν και εκτελέστηκαν επί τόπου από τον στρατό της Χαμάς, σε μια ανείπωτης φρίκης κτηνωδία.
Αντιδράσεις καλλιτεχνών για το Ιράν
Καθώς συνεχίζονται οι επιθέσεις υπό την ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών, Ιρανοί κινηματογραφιστές της διασποράς εκφράζουν δημόσια την υποστήριξή τους στη διεθνή παρέμβαση που στοχεύει στην ανατροπή της θεοκρατικής ηγεσίας της Τεχεράνης.
Ο υποψήφιος για Όσκαρ Ιρανός σκηνοθέτης Μοχάμαντ Ρασούλοφ («The Seed of the Sacred Fig») ανάρτησε φωτογραφία του Αλί Χαμενεΐ γράφοντας ότι πρόκειται «αναμφίβολα για την πιο μισητή μορφή της σύγχρονης ιρανικής Ιστορίας». Σε επόμενη ανάρτησή του εξέφρασε την ελπίδα για πολιτικές αλλαγές στη χώρα, τονίζοντας ότι ο λαός του Ιράν επιθυμεί «το δικαίωμα να καθορίζει ο ίδιος το μέλλον του».
Την ίδια στιγμή, αρκετές προσωπικότητες του Χόλιγουντ εξέφρασαν έντονη αντίθεση στη στρατιωτική επιχείρηση των ΗΠΑ. Ο τραγουδιστής Τζακ Γουάιτ κατηγόρησε τον Ντόναλντ Τραμπ για υποκρισία λέγοντας: «Δεν είναι εντυπωσιακό να τον βλέπεις να κηρύσσει πόλεμο φορώντας καπέλο που γράφει “USA”;». Η ηθοποιός και παρουσιάστρια Ρόζι Ο’ Ντόνελ καταδίκασε επίσης την επίθεση, υπενθυμίζοντας παλαιότερες δηλώσεις του Τραμπ ότι στόχος του θα ήταν να «σταματήσει τους πολέμους». Παρόμοια ήταν και η παρέμβαση του Τζον Κιούζακ, ο οποίος υποστήριξε ότι η κλιμάκωση της έντασης με το Ιράν αποσκοπεί στον αποπροσανατολισμό της κοινής γνώμης από άλλα πολιτικά ζητήματα.
Η Κάρι Κουν σχολίασε τα πεπραγμένα της κυβέρνησης γράφοντας: «Υπουργείο Πολέμου - τελικά δεν αστειεύονταν». Από την πλευρά του, ο Μαρκ Ράφαλο υποστήριξε ότι ο Τζάρεντ Κούσνερ «στάλθηκε για να διασφαλίσει ότι η κατάσταση θα οδηγηθεί σε πόλεμο».
Τέλος, ο συγγραφέας Στίβεν Κινγκ υπενθύμισε ότι, σύμφωνα με το σύνταγμα των ΗΠΑ, μόνο το Κογκρέσο έχει την εξουσία να κηρύσσει πόλεμο, ζητώντας παράλληλα την παραπομπή του Προέδρου σε διαδικασία καθαίρεσης.
