Στην εποχή που η βιομηχανία του θεάματος θρέφεται από τις «ταυτοτικές» διεκδικήσεις, οι πολιτικές θέσεις δεν εκφράζονται συγκρουσιακά, τα οικονομικά συμφέροντα των δημοφιλών καλλιτεχνών δεν διακυβεύονται και σπανίως προκρίνεται κάποια συλλογική διεκδίκηση. Ο ακτιβισμός των διασημοτήτων περιορίζεται σε μια δήλωση από σκηνής σε τελετές βραβείων ως viral απόσπασμα αποκομμένο από το πολιτικό του πλαίσιο. Η πολιτική όμως αρχίζει εκεί όπου υπάρχει κόστος. Εκεί όπου μια δημόσια τοποθέτηση δεν επιβραβεύεται αυτονόητα αλλά συνεπάγεται ρίσκο. Όταν οι δηλώσεις εκφέρονται σε απολύτως φιλικά περιβάλλοντα, όπου το κοινό και η ίδια η βιομηχανία αναμένουν να επιβραβεύσουν το «ορθό» μήνυμα, η πολιτική κινδυνεύει να μετατραπεί σε στοιχείο του ίδιου του brand: σε απόδειξη ηθικής ευαισθησίας και επίδειξη αρετής. Αυτή είναι η νέα κανονικότητα της σύγχρονης ποπ κουλτούρας. Το ερώτημα όμως παραμένει ανοιχτό: Πρόκειται για πολιτική πράξη με σαφές ιδεολογικό υπόβαθρο ή για προϊόν πολιτιστικής κατανάλωσης με προοδευτικό περιτύλιγμα;
Χειροκρότημα αντί για δράση
Φυσικά, οι δηλώσεις καλλιτεχνών υπέρ των μεταναστών και οι καταγγελτικές αναφορές στην εγκληματική δράση του ICE ενόχλησαν τον Τραμπ και έκαναν τα Grammy να μοιάζουν συμπαθή και απαραίτητα ενώ είχαν ξεπέσει σε επίπεδο αδιάφορης τελετής. Ο θριαμβευτής των Grammy Bad Bunny, μιλώντας για τη μετανάστευση από τη θέση ενός Λατινοαμερικανού καλλιτέχνη, δήλωσε: «Δεν είμαστε άγριοι. Δεν είμαστε ζώα. Είμαστε άνθρωποι και είμαστε Αμερικανοί». Μπορεί ο Bad Bunny να πρόβαλε βεβιασμένα την εθνική ταυτότητα ξεχνώντας ότι δεν θέλουν όλοι οι μετανάστες να θεωρούνται Αμερικανοί, αλλά το κοινό χειροκρότησε, τα μέσα αναπαρήγαγαν τις δηλώσεις και για λίγες ώρες η ποπ κουλτούρα έμοιαζε να συναντά την πολιτική πραγματικότητα.
Υπάρχουν πολλές σύγχρονες περιπτώσεις όπου η πράξη συνοδεύτηκε από κόστος. Ο Φίλιπ Γκλας απέσυρε πρόσφατα την πρεμιέρα του έργου που συνέθεσε προς τιμήν του Αβραάμ Λίνκολν. Ο διάσημος μουσουργός δήλωσε, μέσω γραπτής επιστολής, ότι δεν επιθυμεί το νέο του έργο να παρουσιαστεί στη σκηνή του Kennedy Centre, υπογραμμίζοντας ότι οι αξίες του οργανισμού σήμερα έρχονται σε άμεση σύγκρουση με το μήνυμα της συμφωνίας. Πριν από λίγα χρόνια οι ροκ τραγουδοποιοί Τζόνι Μίτσελ και Νιλ Γιανγκ απέσυραν το σύνολο της δισκογραφίας τους από το Spotify διαμαρτυρόμενοι για τη φιλοξενία της πλατφόρμας σε podcast που διέδιδε θεωρίες συνωμοσίας και παραπληροφορούσε για τα εμβόλια εν μέσω πανδημίας.
Η ποπ κουλτούρα συνήθως λειτουργεί παρορμητικά. Η πολιτική θέση, αντίθετα, απαιτεί συνέπεια και παρουσία όταν οι κάμερες αποχωρούν, όταν το θέμα δεν είναι πια της μόδας και δεν προσφέρει επικοινωνιακό κέρδος. Ο celebrity ακτιβισμός συχνά εξαντλείται στο χειροκρότημα, ως δημόσια επιβεβαίωση αξιών, και το πολιτικό πρόβλημα ενσωματώνεται στον πολιτισμικό θόρυβο. Όταν το πρόσωπο που μιλά γίνεται πιο ορατό από το ίδιο το ζήτημα, ο αγώνας μετατρέπεται σε πλατφόρμα αυτοπροβολής και όχι σε συλλογική διαδικασία.
Παραλαμβάνοντας το βραβείο για καλύτερο τραγούδι της χρονιάς, η Μπίλι Άιλις είπε με στόμφο: «Κανείς δεν είναι παράνομος σε κλεμμένη γη». Αυτή η άβολη δήλωση για το πώς οικοδομήθηκαν τα σύνορα των σύγχρονων κρατών είναι εμφανώς αλιευμένη μέσα από τα δημοφιλέστερα τσιτάτα του TikTok σε μια συγκεχυμένη απόπειρα να γίνει αναφορά στην αποικιοκρατία, ενώ ουσιαστικά αποπροσανατολίζει από την καταστολή, την κρατική βία και τον φυλετικό ρατσισμό που αποτελούν ρεαλιστικά κοινωνικά μέτωπα και πολιτικά ζητούμενα. Η Μπίλι Άιλις στον ευχαριστήριο λόγο της δεν μίλησε για την κοινωνία αλλά αυτοπροσδιορίστηκε ταυτοτικά και, όπως ήταν επόμενο, η δήλωσή της έγινε αντικείμενο χλεύης από τα συντηρητικά και ρεπουμπλικανικά μέσα, όπως το Fox News, που ανέφεραν ότι η νεαρή τραγουδίστρια κάνει εύκολο ακτιβισμό από την προνομιακή θέση που της παρέχει η αξίας 14 εκατομμυρίων έπαυλή της στο Λος Άντζελες.
Ο ακτιβισμός της «καρφίτσας»
Η εποχή της δημόσιας ουδετερότητας για τους καλλιτέχνες έχει παρέλθει. Η σιωπή δεν εκλαμβάνεται πια ως απόσταση αλλά ως στάση - και συχνά ως ύποπτη στάση. Η περίπτωση της Τέιλορ Σουίφτ είναι ενδεικτική. Το 2016 επικρίθηκε επειδή δεν στήριξε δημόσια τη Χίλαρι Κλίντον. Όταν, δύο χρόνια αργότερα, τοποθετήθηκε υπέρ Δημοκρατικών υποψηφίων στο Τενεσί, η επίδραση ήταν άμεση. Τότε όμως η κριτική μετατοπίστηκε: από τη σιωπή, στην «αθέμιτη επιρροή». Οι διασημότητες κρίνονται είτε μιλούν είτε σωπαίνουν. Η επιρροή τους, ωστόσο, είναι πραγματική - η ένθερμη στήριξη της Όπρα Γουίνφρι ωφέλησε ουσιαστικά τον Μπαράκ Ομπάμα το 2008.
Η κριτική ανάγνωση είναι αναγκαία και το τελικό κριτήριο για τον ακτιβισμό που εκφράζεται μέσω μιας καρφίτσας στο πέτο που φέρει ένα μήνυμα είναι το ζητούμενο της συμβολικής πράξης. Αν το μόνο που απαιτείται είναι ένα χειροκρότημα ή μια αναπαραγωγή, τότε πρόκειται για πολιτιστικό προϊόν προς κατανάλωση. Αν, αντίθετα, ανοίγει δρόμους για συλλογική δράση, τότε ίσως να αποκτά πολιτικό αντίκτυπο. Διαφορετικά, θα περιοριστούμε στο χειροκρότημα δηλώσεων που προσφέρουν την ψευδαίσθηση αντίδρασης χωρίς την υποχρέωση ουσιαστικής εμπλοκής. Και έτσι ο ακτιβισμός θα μοιάζει με κλεμμένη γη.
