Το συλλογικό βιβλίο «Έγκλημα στον Σταθμό Βενιζέλου!» προέκυψε από την επιτακτική ανάγκη να υπάρξουν συγκεντρωμένα, και στη διάθεση της επιστημονικής κοινότητας και της κοινωνίας, όλα τα επιστημονικά δεδομένα που αποδεικνύουν ότι η παραμονή των αρχαιοτήτων του Σταθμού Βενιζέλου κατά χώραν ή in situ, όπως λέμε εμείς οι αρχαιολόγοι, δηλαδή αμετακίνητα, αδιατάρακτα και αλώβητα στη θέση τους, ήταν εφικτή. Άλλωστε, ήταν μια λύση που η εφαρμογή της είχε ήδη ξεκινήσει κατά την τριετία 2016-2019, επί προεδρίας στην Αττικό Μετρό Α.Ε. του Γιάννη Μυλόπουλου και της δικής μου εποπτείας των ανασκαφών ως διευθύντριας στην Εφορεία Πόλης Θεσσαλονίκης.
Ήταν, δηλαδή, η παραμονή κατά χώραν αυτού του σπουδαίου αρχιτεκτονικού συνόλου των 2 περίπου στρεμμάτων εν εξελίξει και σε προχωρημένο στάδιο όταν αιφνιδιαστικά ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης, με την αλλαγή της κυβέρνησης τον Ιούλιο του 2019 και καταπατώντας κάθε θεσμικό πλαίσιο αρμόδιο για την τύχη των αρχαίων, πριν δηλαδή εγκρίνει οτιδήποτε το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, ανήγγειλε το σταμάτημα της εφαρμογής της λύσης «κατά χώραν» και την επάνοδο στην προηγούμενη απόφαση του 2013 που ήθελε τις αρχαιότητες να «ξηλωθούν» και να μεταφερθούν αρχικά στο στρατόπεδο του Παύλου Μελά.
Στην απόφαση εκείνη που ήθελε να μεταφερθούν οι αποξηλωμένες αρχαιότητες σε έναν άλλο δήμο προκάλεσε άμεσα, το 2013, την μήνιν του τότε δημάρχου Γιάννη Μπουτάρη, ο οποίος πήρε δυναμικά θέση υπέρ της παραμονής των αρχαιοτήτων στη θέση τους οραματιζόμενος μία «αρχαιολογική plazza», κατά το πρότυπο πολλών ευρωπαϊκών πλατειών. Τον μοναδικό αυτόν δήμαρχο (για τα ελληνικά δεδομένα) πλαισίωσε μια πολύ συγκροτημένη και δυναμική Κίνηση Πολιτών για την Πολιτιστική Κληρονομιά της Θεσσαλονίκης, τα μέλη της οποίας ξεκίνησαν έναν συντονισμένο αγώνα στο πλευρό των Ελλήνων αρχαιολόγων που εφάρμοζαν την εφικτή λύση παραμονής κατά χώραν του αρχιτεκτονικού συνόλου, αλλά και της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας των βυζαντινολόγων και των φορέων της (όπως η Europa Nostra και η Ελληνική Εταιρεία) που έστελναν εκκλήσεις και ψηφίσματα για την παραμονή των αρχαιοτήτων αμετακίνητων στη θέση τους. Στο πλευρό τους δημοσιογράφοι τεσσάρων μέσων: της ΑΥΓΗΣ, του ρ/σ στο Κόκκινο, της Παράλλαξης και της Εφημερίδας των Συντακτών.
Τι ήταν αυτό το σύνολο; Ένα αυθεντικό τμήμα της αρχαίας Θεσσαλονίκης από τον 4ο αι. μ.Χ. μέχρι και τον 9ο αι. μ.Χ. που περιλάμβανε τον κεντρικό μαρμαροστρωμένο δρόμο (τον decumanus maximus, κατά τη ρωμαϊκή του ονομασία) 6,5 μέτρα κάτω από τη σύγχρονη οδό Εγνατία, με τις μικρές πλατείες, τις στοές, τα εμπορικά μαγαζιά και τα εργαστήριά τους που τον πλαισίωναν και τη διασταύρωση αυτού του κεντρικού δρόμου με τον κάθετο δρόμο που κατέβαινε ως το θαλάσσιο μέτωπο (τον cardo, όπως λεγόταν στα ρωμαϊκά χρόνια), 6,5 μέτρα κάτω από τη σημερινή Βενιζέλου. Αυτό το σταυροδρόμι σηματοδοτούνταν από ένα μνημειώδες Τετράπυλο αντίστοιχο με αυτό της Αψίδας του Γαλέριου, της Καμάρας. Το εξαιρετικά ενδιαφέρον στο αυθεντικό αυτό σύνολο ήταν ότι διαπιστώθηκαν χρήσεις αντίστοιχες με τις σημερινές, εμπορικά καταστήματα και εργαστήρια κατασκευής κοσμημάτων και χάλκινων ειδών, εξού και η Παναγία των Χαλκέων στην ίδια γειτονιά, η οποία διατήρησε τις ίδιες εμπορικές χρήσεις μέχρι τις μέρες μας.
Συγγραφείς του βιβλίου
Πολυξένη Αδάμ-Βελένη, Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη, Αλέκα Αλεξοπούλου, Γιώργος Βελένης, Στάθης Γκότσης, Φωκίων Δεληγιάννης, Κλεοπάτρα Θεολογίδου, Σοφία Καλοπίση-Βέρτη, Ιωάννης Κιουρτσόγλου, Βλάσης Κουμούσης, Δέσποινα Κουτσούμπα, Απόστολος Λυκεσάς, Δέσποινα Μακροπούλου, Έφη Μουγκαράκη, Γιάννης Μυλόπουλος, Πάολο Οντορίκο, Μελίνα Παϊσίδου, Σπύρος Πέγκας, Όλγα Σακαλή, Απόστολος Σοφιαλίδης, Γιώργος Τούλας, Άγγελος Χανιώτης, Ελένη Χοντολίδου
Μια επιστημονική και ηθική οφειλή*
Το «έγκλημα» στον Σταθμό Βενιζέλου του Μετρό Θεσσαλονίκης καταγράφεται στη συλλογική μνήμη ως ένας αδικαίωτος αγώνας στον βωμό αλλότριων σκοπιμοτήτων.
Στο συλλογικό αυτό βιβλίο 23 ειδικοί, αρχαιολόγοι, πολιτικοί μηχανικοί, αρχιτέκτονες μηχανικοί, νομικοί, ξεναγοί, δημοσιογράφοι, ποιητές, ηθοποιοί, που έχουν υποστηριχτεί από επιστημονικούς, κοινωνικούς και καλλιτεχνικούς φορείς από όλη την υφήλιο, όπως φαίνεται στο παράρτημα των εκκλήσεων και των ψηφισμάτων που περιλαμβάνεται στο βιβλίο, καταθέτουν ως μία ελάχιστη για τις μελλοντικές γενιές επιστημονική, ηθική και κοινωνική οφειλή την επιστημονική γνώση και τη βιωματική εμπειρία τους για την αναγκαιότητα της παραμονής «κατά χώραν» (in situ) του σπάνιου μνημειακού συνόλου που αποκαλύφτηκε στον Σταθμό Βενιζέλου. Στο βιβλίο αυτό παρατίθενται τα τεκμήρια για την εφικτότητα της τεχνικής λύσης που επέτρεπε να παραμείνουν οι αρχαιότητες αυθεντικές, ακέραιες και αμετακίνητες στη θέση όπου αποκαλύφθηκαν.
Ως εκ τούτου, είναι μια ηθική οφειλή σε όλους όσοι αγωνίστηκαν για να διατηρηθούν κατά χώραν (in situ) οι αρχαιότητες με τον decuumanus maximus και τον cardo (με το βυζαντινό σταυροδρόμι) ακέραιες, αδιατάρακτες και αυθεντικές στον σταθμό Βενιζέλου του Μετρό Θεσσαλονίκης.
Είναι μια επιστημονική οφειλή στους εργαζόμενους σε αυτόν τον σταθμό και στο Μετρό που είδαν με τα μάτια τους την εφαρμογή της κατά χώραν λύσης και την ανατροπή της.
Είναι μια μελλοντική οφειλή για τους επιστήμονες, τους αρχαιόφιλους και τις επόμενες γενιές για να αντιληφθούν τους πραγματικούς λόγους αυτής της εγκληματικής απόσπασης και επανασυγκόλησης ενός μοναδικού μνημειακού αρχιτεκτονικού συνόλου στην καρδιά της ρωμαϊκής και βυζαντινής Θεσσαλονίκης, που όμοιό του δεν υπήρξε ποτέ και σήμερα δεν υπάρχει πια παρά μόνον ως αναπαράσταση.
Είναι μια κοινωνική οφειλή προκειμένου να αποφευχθούν παρόμοιες «λύσεις» που εξυπηρετούν αποκλειστικά και μόνον αλλότρια συμφέροντα και όχι το κοινό, δημόσιο συμφέρον.
Η αναιτιολόγητη επιλογή αλλαγής της «κατά χώραν» λύσης, που αποδεδειγμένα ήταν εφικτή, εκτός από την καταστροφή του μοναδικού πολεοδομικού συνόλου της Αρχαιότητας, είχε δύο ακόμη ολέθριες συνέπειες. Κόστισε άλλα τέσσερα χρόνια αδικαιολόγητης καθυστέρησης στο έργο του Μετρό, καθώς αυτό αντί να παραδοθεί το 2020, όπως προέβλεπε το τότε χρονοδιάγραμμα, παραδόθηκε τελικά στο τέλος του 2024. Κι ακόμη, κόστισε 500 εκατομμύρια ευρώ δημόσιου χρήματος μέχρι σήμερα, επιπλέον από τον αρχικό προϋπολογισμό, που δόθηκαν σαν αποζημιώσεις στους εργολάβους εξαιτίας της καθυστέρησης που προκάλεσαν οι παλινδρομικές κυβερνητικές επιλογές.
* Αποσπάσματα από τον πρόλογο και το οπισθόφυλλο του βιβλίου «Έγκλημα στον Σταθμό Βενιζέλου!», Αθήνα 2025, εκδόσεις Παπαζήση
