Ο Ρώσος Νικολάι Βασίλιεβιτς Γκόγκολ (1809-852) κάποτε θεωρήθηκε από μια κοντόφθαλμη, παρωχημένη δυτική σκοπιά ως ο θεμελιωτής του ρωσικού ρεαλιστικού θεάτρου. Ωστόσο, τίποτα δεν είναι πιο μακριά από την πραγματικότητα. Τα κείμενά του αποτελούν τραγικές γελοιογραφίες της ανθρώπινης ύπαρξης όταν αυτή έρχεται σε σύγκρουση με την Ιστορία και αναγκάζεται κάτω από την πίεσή της να συρρικνωθεί σε μεγέθη ασυμβίβαστα.
Η τέχνη του Γκόγκολ είναι γνήσια επειδή δεν μένει στην επιφάνεια των συμπτωμάτων που περιγράφει αλλά αναζητά σε βάθος την κρυμμένη αλήθεια τους. Με αυτήν την έννοια το θέατρο του Γκόγκολ δεν είναι ένας πιστός καθρέφτης της ρωσικής κοινωνίας του 19ου αιώνα αλλά μια πρισματική της αντανάκλαση σε κοίλο κάτοπτρο, παραμορφωτική αλλά γεωμετρημένη με μαθηματικούς κανόνες, που δεν απέχει τόσο πολύ από την πραγματική της εικόνα. Έτσι ώστε να αναγνωρίζεται από τους θεωμένους ως όμοια και συγχρόνως διαφορετική. Όπως κάθε τέχνη που θέλει να γίνει ένας γόνιμος διάλογος με ό,τι ξεπερνάει την καθημερινότητα του ανθρώπου και εμπεριέχει το σπέρμα της ελευθερίας του από τα δεσμά της καθημερινότητας. Μια τέχνη ποτισμένη από πνευματικότητα, που αρνείται τόσο την προοπτική της εικόνας όσο και τη συμμετρία του χώρου, αλλά παραδόξως είναι πάντα καταβυθισμένη στην Ιστορία, τοποθετημένη εγκάρσια στον άξονα του ύψους-βάθους.
Η ψυχή του Ρώσου
Η τέχνη του Γκόγκολ, ιδίως το θέατρό του, ανατέμνει την ψυχή του Ρώσου, με πλαίσιο πάντα τη λοξή πορεία της ρωσικής κοινωνίας από την «καθυστέρηση» και το «σκοτάδι» στην «πρόοδο» και στα «φώτα». Έχει επιγραμματικά διατυπωθεί από τον Ρώσο φιλόσοφο Κονσταντίν Λεόντιεφ (1831-1891), πολέμιο των επιρροών της Δύσης και υπέρμαχο των στενότερων σχέσεων της Ρωσίας με την Ανατολή, ιδιαίτερα με την Κίνα, ότι «ο Ρώσος μπορεί να γίνει άγιος, όχι, όμως, και τίμιος άνθρωπος!». Τέτοιοι είναι οι ήρωες του Γκόγκολ, ιδίως μάλιστα ο Αυξέντιος Παπρίτσιν από το «Ημερολόγιο ενός τρελού»: Ρώσος, αποκαλυπτικός και, με τον τρόπο του, μηδενιστής. Ένας «ένθεος σαλός», ένας «Γιουροντίβι» στη ρωσική γλώσσα, που του επιτρέπεται να προφέρει αλήθειες οι οποίες σε κάποιον άλλο θα κόστιζαν πολύ ακριβά.
Το κωμικοτραγικό στοιχείο πηγάζει από τη σύγκρουση δύο πραγματικοτήτων: από τη μία των πραγμάτων όπως είναι και από την άλλη όπως αντανακλώνται στον νου του σκεπτόμενου υποκειμένου. Το γκογκολικό κείμενο είναι μια γκροτέσκο παραμόρφωση του καρτεσιανού αξιώματος «σκέπτομαι, άρα υπάρχω». Το «Ημερολόγιο ενός τρελού» διαβάζεται και ως προφητεία για την εποχή μας, βεβαρημένη με την αλαζονεία της επιστήμης και την εξουσιομανία της ολιγαρχίας των τεχνοκρατών, που είναι το ανάποδο της αναλογικής λογικής και φτάνει στο ψηφιακό παράλογο, αγκαλιάζοντας την παραφροσύνη και οδηγώντας τον κόσμο στην καταστροφή.
Μια προφητεία
Στο Θέατρο Οδού Κυκλάδων «Λευτέρης Βογιατζής» παρακολουθήσαμε την παράσταση του «Ημερολογίου» σε σκηνοθεσία του Στάθη Λιβαθινού. Ο Στάθης Λιβαθινός, που γνωρίζει πάρα πολύ καλά και σε βάθος το κλασικό ρωσικό θέατρο, διάβασε το έργο του Γκόγκολ σύμφωνα με την τελευταία εκδοχή που ανέφερα πιο πάνω, ως προφητεία, για να μας δώσει μια παράσταση του «Ημερολογίου» στέρεη, τετραγωνισμένη και εξαιρετικά δουλεμένη σε ύφος, τέμπα και ρυθμούς. Θέλοντας έτσι να αναδείξει τις αναλογίες της εποχής του Γκόγκολ με τους δικούς μας ανάπηρους καιρούς. Μία επιλογή πολιτική, που δούλεψε χάρις και σε έναν εξαίρετο ηθοποιό, τον Γιώργο Δάμπαση, στον τιτάνιο ρόλο του Παπρίτσιν, σε μία ολόγλυφη σωματική και ολιστική, ρεαλίζουσα μίμηση των τρόπων ενός ανθρώπου χτυπημένου από την «ιερή νόσο» (επιμέλεια κίνησης της Άννας Μάγκου).
Έχω μόνο την εντύπωση ότι ο ρόλος του «τρελού» Παπρίτσιν πρέπει να διαστίζεται από μικρά, αντιστικτικά διαλείμματα νηφαλιότητας για να λειτουργήσει πλήρως. Και, κυρίως, να μην «φωτίζεται» εξωτερικά, ρεαλιστικά, αλλά πλάγια, μέσα από τις «τρύπες» του. Σαν μια φιγούρα χάρτινη στα χέρια ενός δαιμονικού κουκλοπαίχτη. Αλλά αυτό δεν μειώνει ουσιωδώς τη θετική άποψή μου για την εξαιρετική παράσταση. Οι δύο ασπροντυμένοι ρόλοι, ανδρικός και γυναικείος, που πρόσθεσε η σκηνοθεσία -νοσοκόμοι του ψυχιατρείου ή άγγελοι του ουρανού- εκτελέστηκαν σωστά από τους καλούς Νέστορα Κοψιδά (και στην επιμέλεια της διακριτικής μουσικής) και Λίλλυ Μελεμέ.
Τα σκηνικά-κοστούμια της Ελένης Μανωλοπούλου συνομιλούν με τη σκηνοθεσία και οι φωτισμοί του Αλέκου Αναστασίου είναι καίριοι.
